Зейнетақы жинақтарын алу: тәуекелдер мен балама шешімдер

Ескертпе: 2020 жылғы желтоқсан. Ол кезде автор «Банк ЦентрКредит» АҚ басқармасының төрағасы болды.

Зейнетақы төлемдері

Қазақстанда зейнетақы аударымдары бір түрлі салық ретінде қабылданады, жалақының бір бөлігін зейнетақы қорларына өз еркімен аударатындар некен-саяқ. Сол сияқты, міндетті медициналық сақтандыру мен көлік иелерінің жауапкершілігін міндетті сақтандыру да салық ретінде қабылданады.

Сондықтан адамдарға жинақтың бір бөлігін заңда белгіленген тізбе бойынша өз қажеттіліктеріне жұмсауға рұқсат берген соң, көпшілігі өз құқығын міндетті түрде пайдаланады.

Сонымен бірге, макроэкономика тұрғысынан қарағанда, мен мұндай бастамаға әрдайым қарсы болдым, өйткені оның жалпы экономикаға әсері екіұшты, ал адамдар қартайғанда шығындарын немен жабатыны да түсініксіз. Алайда жеке адамның тұрғысынан қарағанда, бұл шара, әрине, оң қабылданады, себебі мемлекет оған өзінің салығының бір бөлігін қайтарып отыр.

Бұл схемада көзге бірден түсетін тәуекелдер қандай, соларды талқылайық. Бұл тек тәуекелдер, ал кез келген тәуекелді басқару керек. Сондықтан бұл тәуекелдер іске аспауы да мүмкін, бірақ тәуекелдер туралы әрдайым айтып отыру керек.

1. Қаражатты мақсатсыз пайдалану

Ең жоғары тәуекел — мақсатсыз пайдалану. Адамдарға ақша керек, сондықтан зейнетақы жинақтарын өз қажеттіліктеріне жұмсаудың схемасын ойлап табу ең басты тәуекел болады. Мұнда айла-тәсіл көп, олар қазірдің өзінде жай көзге көрініп тұр. Бірнешеуін келтірейін. Ақшаны жөндеуге, медицинаға және жеке құрылысқа жұмсауға рұқсат береді. Бұл баптарды қалай тексеретінін елестету маған қиын. Сондай-ақ жер учаскелерінің, пәтерлердің және т.б. құнын шамадан тыс көтеру схемалары басталады. Мысалы, жер учаскесі бар, оны үшінші тұлғаға сатасың. Үшінші тұлға сол жер учаскесін біраз уақыттан кейін зейнетақы қорындағы жинақ сомасына тең үстемемен кері сатады. Бұл тәуекелдерді шешу керек, ал қалай шешу керегін ешкім білмейді.

Мен бұл жағдайда тек ипотеканы бес жыл ішінде тең үлестермен өтеуге ғана рұқсат берер едім. Пайыздар жабылуы үшін бұл қаражатты ЕДБ-де сондай мерзімге ипотекалық қарыз мөлшерлемесіне тең тіркелген мөлшерлемемен орналастыруға болады.

2. ЖССБ түріндегі тар өткел

Осы бағдарламаның операторы етіп Тұрғын үй құрылыс жинақ банкін (ЖССБ) жасау ұсынылуда, бірақ неліктен дәл солай жасалғаны туралы менде әзірге нақты дәлелдер жоқ. Алайда бұл жағдайда тар өткел пайда болу қаупі өте жоғары. БАҚ-та көрсетілгендей, шамамен 600 мың адам осы қаражатты пайдалана алады. 1 қаңтардан кейін ЖССБ-ге қандай жүктеме түсетінін толық елестете алмаймын, дегенмен барлық ЕДБ-нің инфрақұрылымы тар өткелдердің пайда болмауына мүмкіндік береді, ал көптеген банктердің цифрлық арналары бұл процесті мүлде қашықтан жүргізуге жағдай жасайды. Бұл мәселеде бәрі ойластырылған деп үміттенемін. Дегенмен бұл қаражатты алған көптеген адамдар оны кейін басқа ЕДБ-ге апарады, өйткені ипотеканы өтейді, ипотека алады, үлестік құрылысқа төлейді және т.б. Неге бұлай екені ашық сұрақ болып қала береді. Қалай болғанда да, мен адамдарға ипотекасын тікелей жабуға және алғашқы жарнаны «Баспана» бағдарламалары мен ЕДБ-нің өз ипотекалық бағдарламалары бойынша ЖССБ-ні айналып өтіп, тікелей енгізуге рұқсат берер едім, бұл адамдардың өмірін айтарлықтай жеңілдетер еді, жүйені жүктемеден босатар еді, ал бұл нұсқада тәуекел мүлде жоқ. Егер дұрыс түсінсем, ЖССБ-нің міндеті дәл 1-тәуекелді жабу болып тұр.

3. Тұрғын үй құнының өсуі

Бір кездері соңғы жазбаларымның бірінде арзан ипотека есебінен тұрғын үй құнының өсуі байқалып отырғаны туралы жазғанмын. Құрылыс саласына зейнетақы ақшасын қосымша құю тұрғын үй құнының өсу тәуекелдерін одан әрі арттырады, бұл түптеп келгенде инвестиция тұрғысынан зейнетақы жинақтарының сақталуына жалпы алғанда жақсы әсер етпейді. Бағаның өсуін қалай тежеу ұсынылатыны толық түсінікті емес. Жинақтарды пайдалана алатын адамдардың бірнеше ірі қалада шоғырланғанын ескерсек, тұрғын үй құнының айтарлықтай өсуі дәл осы қалаларда болады. Мұнда әкімшілік жолмен көмектесу мүмкін емес, өйткені әлі қайталама нарық бар. Бұл міндетті қалай шешуге болар еді? Біріншіден, құрылыс санын көбейту, яғни ұсынысты арттыру үшін инфрақұрылым және құрылысқа рұқсаттар саласында жұмыс істеу керек. Екіншіден, мен БЖЗҚ қаражатын бәріне бір мезгілде емес, кемінде бірнеше жыл ішінде кесте бойынша пайдалануға рұқсат берер едім. Мұнда не жинақ сомасы, не жас, не мақсатты пайдалану бойынша жүруге болар еді. Мысалы, алдымен ипотекаларды өтеуге рұқсат беру, содан кейін алғашқы жарнаға рұқсат беру және т.с.с.

4. Экономикаға әсері

Экономикаға әсері қысқа мерзімде құрылыс саласын ынталандыру түрінде оң болады. Бірақ мен бұрын талай рет жазғанымдай, тұрғын үй құрылысы саласын тұтыну саласы ретінде ынталандыруды мемлекет емес, нарық, яғни экономиканың өсуі есебінен жүзеге асыруы керек, өйткені құрылыстың мультипликативтік әсері жоқ және оның экономикаға әсері бір реттік. Сондықтан құрылыс әрдайым экономиканың артынан жүруі тиіс, бірақ ешқашан оның локомотиві болмауы керек.

Құрылыс материалдары мен түрлі тұрмыстық техника импортының артуы валюта бағамына теріс әсер етеді. Зейнетақы ақшасын жұмсаймыз, көп тұрғын үй саламыз, ал одан әрі не болады? Қосымша ақша массасы инфляцияға қысым жасайды. Бұл мүлде қысқаша айтқанда.

Зейнетақы жинақтарын экономикаға ең аз әсермен қалай пайдалануға болады, бұл да күрделі мәселе.

Мысалы, бұл ақшаны білім беруге жұмсауға болар еді, адам қазақстандық ЖОО-да балаларының оқуына төлей алады. Осылайша білімнің қолжетімділігін арттырамыз, балалардың біліміне салынған инвестицияның қайтарымы әлдеқайда жоғары, сондай-ақ ақшаны экономикада қалдырамыз, өйткені ЖОО — жергілікті өнім. Одан әрі халыққа жыл сайынғы ерікті медициналық сақтандыруды сатып алуға рұқсат береміз. Осылайша халыққа медициналық қызметтердің қолжетімділігін арттырамыз, медицинаны сапалы жаңа деңгейге көтереміз, және бұл да жүз пайыздық жергіліктендіру. Сонымен қатар сақтандыру нарығын дамытамыз. Қазір бар ұсынылған нұсқалардың ішінен ипотека төлеу мен алғашқы жарнаға жұмсау мүмкіндігін қалдыру қисынды болар еді. Бұл ретте дәл ипотекалық жарналарды төлеу.

Бұл тәуекелдерге мүлде қысқаша көз жүгірту ғана, ал ашық сұрақтар әлі өте көп, мысалы, зейнетақы төлемдері сатып алынатын жылжымайтын мүліктің 10 пайызын жапса, активті неге 5 жылға қатыруымыз керек, немесе адам қайтыс болып, оның пәтері мұраға бірнеше мұрагерге өтсе және оны бөлу қажет болса, оны сатуға бола ма, жоқ па. Ал адам сатуға болмайтын пәтерді сатып алып, содан кейін кредиторлар, мысалы, басқа қарыз бойынша банк, оған тыйым салса, бұл жерде қайтеміз.

Жалпы, сұрақ көп. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде барлық сұраққа жауап бар деп үміттенемін.