Ақшаның құны, базалық мөлшерлеме және оны неге жай ғана төмендетуге болмайды

Дауыстап ойлану

Өткен аптада Банкте пайыздық мөлшерлеме қалай есептелетіні туралы жаздым. Тәуекел құны және оған не әсер ететіні туралы айттым.

Бұл ретте пайыздық мөлшерлемедегі ең үлкен үлесті Банк ақша тартқанда төлейтін ақшаның құны алады.

Ақшаның құны дегеніміз – Банктің салымшылардан, ағымдағы шот ұстаушылардан, Банк облигацияларын ұстаушылардан, акционерлерден, сондай-ақ қаржы институттарынан ақша тартуға жұмсайтын шығыны.

Ақшаның құны тарту мерзіміне байланысты. Әр кезеңде мөлшерлемелер әртүрлі болады. Бізде мерзімділік нарығы әлсіз дамыған, сондықтан Қазақстанда тарту мерзімдері арасындағы айырманы анықтау өте қиын.

Өткен жолы мөлшерлеме тарту құнына немесе ақшаны орналастырудың тәуекелсіз құнына байланысты екенін жаздым.

Тәуекелсіз мөлшерлеме, әдетте, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ноталары мен ҚР ҰБ-дағы депозиттер бойынша мөлшерлеме, Қаржы министрлігінің облигациялары, сондай-ақ мемлекеттік бағалы қағаздармен қамтамасыз етілген банкаралық қарыздар (РЕПО) бойынша мөлшерлеме болып табылады. Бұл нарық негізінен ҚР ҰБ-ның Базалық мөлшерлемесіне байланысты. Базалық мөлшерлеме – ҚР ҰБ белгілейтін мөлшерлеме. Ол Ұлттық Банктің қысқа мерзімді ноталары бойынша мөлшерлемелерді есептеудің негізі болып табылады және ақша массасын басқару үшін өтімділікті стерилизациялауға қызмет етеді. Бірақ бұл туралы кейінірек айтамын.

Жеке және заңды тұлғалардың салым мөлшерлемелері туынды түрде тәуекелсіз мөлшерлемеге тәуелді. Сондықтан Қазақстандағы мөлшерлемелер көбіне ҚР ҰБ-ның базалық мөлшерлемесіне байланысты деп айтуға болады.

Бірақ мұнда да «базалық мөлшерлемені неге төмендетпейміз, сонда бәрі шешіледі ғой» деген сұрақ туындайды.

Себебі базалық мөлшерлеме елдегі инфляцияға байланысты: инфляция жоғары болған сайын, базалық мөлшерлеме де жоғары болады. Нақты мөлшерлеме – біздің номиналды мөлшерлеме мен жылдық инфляцияның айырмасы.

Инфляция бір жағынан – жаман, екінші жағынан – жақсы.

Инфляция мәселесін шешу үшін оған не әсер ететінін талдау керек. Жақсы инфляцияны қолдап, жаман инфляциямен күресу қажет.

Мысалы, білім беру қызметтерінің сапасы өскендіктен оқу құны қымбаттаса – бұл жақсы инфляция, ал импорттың өсуінен автомобильдер бағасы көтерілсе – бұл жаман.

Теорияға көп бармаймын, бірақ инфляция төмен болуы үшін мыналар қажет:

1. Тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің барлық түрін ішкі өндіру өсуі керек.
2. Шетелдік тауарлар, жұмыстар мен қызметтер импорты қысқаруы керек.
3. Тауарлар, жұмыстар мен қызметтер экспорты өсуі керек.

Өндірістің жалпы өсуі үшін өндірістің алуан түрлілігі және институционалдық орта қажет. Басқаша айтқанда, кәсіпкерліктің дамуына ішкі кедергілер болмауы керек, іріктеушілік болмауы керек, мемлекеттік қызметтерге, оның ішінде әділ сот жүйесіне, әділ құқық қорғау жүйесіне, инфрақұрылымға және т.б. тең қолжетімділік болуы керек.

Әділ салық жүйесі, кеден жүйесі және т.б. болуы керек.

Менің ойымша, экономикадағы инвестициялар тиімді болуы үшін алдымен дамуы тиіс негізгі нәрселер осы.

Кез келген дұрыс емес субсидиялау, салалар мен кәсіпорындарға іріктеп қарау – инвестициялардың тиімсіздігіне әкелетін еркін кедергілер жасау. Себебі субсидия алған кезде қандай да бір сала жеңілдікке ие болады, бірақ оның жаһандық әлемде тиімді екені белгісіз, ал шектеулі инвестициялар дәл сол салаға ағылады, ал біз білмейтін және ешқашан біле алмайтын неғұрлым тиімді салалар болуы мүмкін. Білу үшін байқап көру керек. Мемлекет белгілі бір салаларға оның тиімділігін білмей қаражат бөлген кезде де осындай жағдай болады.

Мысалы, Х өндірісі бар делік (оны кәсіпкер таппаған) және, мысалы, мемлекеттік ақша мен субсидия бөлінетін сүт өндірісі бар. Кәсіпкерлердің басым көпшілігі тәуекелді және ой еңбегін азайту үшін сүт өндіреді. Ал неғұрлым тиімді кәсіпорын ашылмай қала береді. Бұл – мүлде дөрекі салыстыру.

Субсидиялар сондай-ақ белгілі бір салалар үшін нарықтық мөлшерлемені анықтауға мүмкіндік бермейді және осылайша базалық мөлшерлемеге де әсер етеді.

Мысалы, егер бізде білім беру субсидияланса, бұл көбірек нәтиже берер еді, өйткені білім беру жалпы алғанда ішкі өнім болып табылады және жалпы экономика үшін кадрлардың сапасына әсер етеді.

Мемлекет импорттық тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге сұранысты қыздыру арқылы елге импорттың өсуін ынталандырмауы керек. Өкінішке қарай, бұл болып жатыр. Мысалы, біз импортқа тәуелді салаларды ынталандырамыз, өндіріс өсіп жатқандай көрінеді, бірақ өндірілетін тауардың 70-80 пайызы көбіне импорттан тұрады. Бұл санатқа құрастыру өндірістері, импорт көп жұмсалатын жекелеген объектілердің құрылысы, әсіресе жөндеу кезеңінде, жатады. Мұның бәрі импортты, демек инфляцияны да қоздырады. Әрине, мұндай салалар дамуы керек, бірақ олар оларға қолайлы орта жасамай-ақ, өздігінен дамуы тиіс.

Базалық мөлшерлеме елдегі төлем қабілетті сұранысты басқару үшін қажет. Мөлшерлемелер жоғары болғанда адамдар жинақтауға бейім және қосымша табыс үшін тұтынудан (әдетте импортты тұтынудан) бас тартады. Екінші жағынан, базалық мөлшерлеме кредит мөлшерлемелеріне әсер етеді, ал мөлшерлемелер жоғары болғанда адамдар аз кредит алады және импорттық тауарларды аз тұтынады. Тұрмыстық техника, телефондар, автомобильдер, қымбат жөндеу, жиһаз және т.б. Мөлшерлемені төмендетсек, біз бірден импортты ынталандырамыз, ал экспорт төмен болғанда ол теңге бағамына бірден соққы береді (өйткені импорт өсіп, экспорт төмен болғанда валютаға сұраныс артады), ал бағам импорттың қымбаттауын қоздырады. Бұл инфляцияға әсер етеді, өйткені бізде инфляция көбіне импортталады.

Сондай-ақ мәні бойынша бір тауарды, бірақ кейбір сипаттамалары бойынша әртүрлі тауарды сатып алуды субсидиялау әлеуметтік тұрғыдан жаман.

Мысалы, тұрғын үйді төмендетілген мөлшерлемелермен сатып алу ұзақ мерзімді перспективада бағаның өсуіне әкеледі, ал қайталама тұрғын үй дәл осы кредиттеу түрі бойынша мөлшерлемелердегі айырмаға арзан болады. Жаңа тұрғын үй мен қайталама тұрғын үйдің орташа құнын салыстыруға болады. Нарықтық тетік өз жұмысын істеді.

Қорытындылап айтқанда, инфляцияны төмен ету үшін алдымен кәсіпкерлік үшін институционалдық ортаны (әділ соттар, құқық қорғау органдары, салық жүйесі, инфрақұрылым және т.б.) дамытып, кәсіпкерлікті ынталандырудың дұрыс тетіктерін құру керек, содан кейін ғана базалық мөлшерлемені төмендетуге болады, ал оның төмендеуі дәл инфляцияның төмендеуінің нәтижесі болуы тиіс.