Мұнай бағасының өсуі неге теңге бағамына әлсіз әсер етеді

Теңгенің доллармен салыстырғанда нығаюы туралы енді айтпайтын немесе сұрамайтын жалқаудан басқа ешкім қалмады. Көптеген оқырман мұнай бағасының өсуіне байланысты теңге нығайды, бұл нығаюдың басты себептерінің бірі деп жазады. Мүмкін, көңіліңізді қалдырармын, бірақ олай емес, мұны түсіндіруге тырысамын. Біріншіден, Қазақстанның валюта нарығы қатты шектелген және нарықтық сигналдарға жауап бере алмайтынын түсіну керек. Нарықтық сигналдар бағамға әсер етуі үшін валюта сатып алу мен сатуда толық еркіндік болуы тиіс, ал бізде мұны тек жеке тұлғалар жасай алады, бірақ жеке тұлғалар қаржылық сауатты экономикалық агенттер емес және нарықтық сигналдарды басқармайды. Ал заңды тұлғалар валютаны алыпсатарлық мақсатта немесе өзінің валюталық тәуекелдерін хеджирлеу үшін сатып ала алмайды. Сондықтан мұндай парадигмада валюта «тербелісінен» заңды тұлғалар емес, қаржы институттары көбірек табыс таба алады. Мысалы, бағам қатты нығайған кезде заңды тұлғалар болашақ келісімшарттары үшін валюта сатып алуы мүмкін еді.

Егер бізде сигналдар үлкен нарықтардағыдай жұмыс істегенде, кешегі инфляция статистикасынан кейін, яғни айлық инфляцияның 0,6 %-ға дейін төмендегенін көргенде, және жазда ипотека бойынша шекті мөлшерлемелерге қайта оралуы мүмкін деген ақпараттық лақтырыстан кейін (бұл мәнінде жазда базалық мөлшерлемені төмендетуге берілген сигнал) валюта әлсіреуі тиіс еді, ал ол керісінше нығайды.

Енді мұнай нарығы туралы: ол қалай құрылған және валюта нарығына қалай әсер етуі мүмкін. Шектеулі валюта нарығына валюталық түсім тек нарыққа физикалық түрде жеткен кезде ғана әсер ете алады, бірақ бұл сәуірде немесе мамырда болмайтыны анық. Біріншіден, бірінші тоқсанда Теңізде өндірістің күрт қысқаруына байланысты өндіріс қатты төмендеді, сондықтан ел валюталық түсімді, оның ішінде ӨБК қатысушысы ретінде «ҚазМұнайГаз» да, аз алады. Екіншіден, наурыздағы бағадан түскен қосымша түсімді мұнай компаниялары ең жақсы жағдайда мамырда ғана көреді, өйткені келісімшарт жасалған сәттен түсім түскенге дейін уақыт лагы өтеді. Үшіншіден, алынған қосымша түсім валюта нарығына түсуі үшін осы валютаны ұстаушылар оны жұмсай бастауы керек, ал олар тиісті мөлшерден артық жұмсамайды, тек бағалары тіркелген және мұнай бағасына еш байланбаған бекітілген бюджеттер мен келісімшарттар шеңберінде ғана жұмсайды. Сондықтан ҚМГ-дан басқа мұнай компанияларының валютаны шамадан тыс сатуын көру екіталай. Төртіншіден, мұнайшылар шынымен көбірек төлейтін жалғыз нәрсе — Қазақстанда мұнай бағасына байланған салықтар. Салықтардың ішінен тек экспорттық кедендік баж тікелей бюджетке түседі, ал қалған ақша Ұлттық қорға барады, онда стерилизацияланады және қысқа мерзімді кезеңде валюта нарығына еш әсер етпейді. Олар мемлекет бюджетке трансферттерді ұлғайту туралы шешім қабылдаған жағдайда ғана әсер етуі мүмкін, ал бұл өте жылдам процесс емес. Сондықтан мұнай бағасының көтерілуі Қазақстандағы теңге бағамына өте шектеулі әсер етеді. Менің ойымша, теңге бағамына мүлде басқа факторлар әсер етті. Менің пікірімше, негізгі әсер валюта нарығынан келеді. Барған сайын көбірек экономикалық агенттер, соның ішінде мемлекет пен квазимемлекеттік компаниялар да, қаражатты сыртқы нарықтардан қарызға алуды жөн көреді, ал бұл ақша нарыққа келгенде теңгеге айырбасталады. Сондықтан теңге нығаяды. Валюта нарығына әсерді арттыра алатын жалғыз актив — алтын. Мұнда әсер тікелей және лезде байқалады, өйткені Ұлттық Банк зеркалеуді жүргізеді. Бұл мүлде дұрыс шешім болды, өйткені осы қате анықталды, ол инфляцияның өсуіне де өз үлесін қосты. Мәнін түсіндірейін: Қазақстандағы алтынды тек Ұлттық Банк сатып ала алады, одан кейін Ұлттық Банк оны сыртқы нарықтарға сата алады. Бұрын Ұлттық Банк алтынды сатып алғанда, ал ол оны теңгеге сатып алады, алтын өндірушілер сол теңгемен нарыққа шығып, дивидендтер төлеу, өздерінің валюталық міндеттемелерін орындау және тағы басқа үшін доллар түрлі жолмен сатып алатын. Бұл бірден теңге бағамына әсер етіп, бағам өсетін, ал ол арқылы инфляцияға да әсер ететін. Кейін мұны түсініп, сатып алынған алтын сомасына Ұлттық Банк нарықта валюта сата бастады, бұл теңге бағамына әсерді бейтараптандырды. Алтынның бағасы бір жылда 50%-дан астам өскенін ескерсек, алтынды сатып алу кезінде Ұлттық Банк осы ереже шеңберінде көбірек доллар сата бастады және мұнда теңге бағамына әсер әлдеқайда күшті.

Әрі қарай не болады және теңге бағамынан не күтуге болады? Бұл сұрақ бәрін толғандырады. Біріншіден, іргелі тұрғыдан алғанда, бізде инфляция АҚШ-тағыдан немесе Ресей мен Қытай сияқты көрші елдердегіден жоғары болып тұрғанда, теңге бағамы доллармен салыстырғанда әрқашан құнсызданатынын айтамын, сондықтан қазіргі нығаю қысқа мерзімді сипатта болады және кері серпілу кез келген уақытта орын алуы мүмкін. Екіншіден, әдетте импорт бойынша негізгі төлемдер дәл екінші тоқсанда басталады және одан әрі өсе береді. Үшіншіден, мөлшерлеме төмендей бастағанда немесе мөлшерлемені төмендету туралы сигнал пайда болғанда, бейрезиденттер пайданы бекіте бастайды және өз позицияларын баяу қысқартады. Бұл теңгенің қарсысында ойнайтын факторлар. Екінші жағынан, энергия ресурстарының жоғары бағалары нарыққа тікелей әсер ретінде шектеулі түрде жазда көріне бастайды, алтын бағасы да солай. Бұл теңгенің нығаюына әсер ететін факторлар. Сондай-ақ сыртқы қарыз алу өсе берсе, бұл да теңге бағамының нығаюына әсер етеді.