Жеке табыс салығының прогрессивті шкаласын қалай дұрыс енгізу керек

Кешегі бастамалар туралы екі ауыз сөз

Қаншалықты наразылық тудырса да, қазіргі әлемдегі ең әділ салық салу жүйесі – прогрессивті шкала. Біз талай рет айтқан мәселе бойынша ақыры шешім қабылданды. Енді ең бастысы – прогрессивті салық салу жүйесін дұрыс іске асыру.

Прогрессивті шкала экономика пайдасына жұмыс істеуі үшін бірқатар жайтты ескеру керек:

1. Прогрессивті шкала елдегі тұтынуды ынталандыруы тиіс. Бұл салық салынатын базаны азайтатын шегерімдер арқылы жүзеге асады. Ол үшін түрлі шегерімдер енгізіледі. Мысалы, пәтер сатып алу құны, ипотека бойынша пайыздар, елдің ішінде емделуге жұмсалған шығыстар, елдің ішінде оқуға жұмсалған шығыстар. Мұндай шегерімдер отандық тауарлар мен жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді тұтынуды ынталандырып, сұранысты арттырады.
2. Прогрессивті пайыздық мөлшерлеме өспелі жиынтық әдісімен есептелуі тиіс. Мысалы, егер 100 мың теңгеге дейін мөлшерлеме 0%, 200 мың теңгеге дейін мөлшерлеме 10%, ал 500 мың теңгеге дейін 20% болса, онда 100 мың теңге жалақы үшін салық 0 болады, 200 мың теңге үшін (100х0%+100х10%) 10 мың теңге болады (тиімді мөлшерлеме 5 %), 500 мың теңге үшін (100х0%+100х10%+300х20%) 70 мың теңге немесе 14% болады. Бұл ретте жеке тұлғада шегерімдер болса, олар салық салынатын табысты азайтады және тиімді мөлшерлеме төмендейді. Мысалы, ипотека бойынша шегерім 100 мың теңгені құраса, онда ЖТС (100х0%+100х10%+200x20%) 50 мың теңге немесе 10% болады.
3. Жалпы алғанда, салық жүктемесі ел бойынша өспеуі тиіс, табыстарды жалақысы төмен адамдардың пайдасына қайта бөлуі керек. Бұл елдегі тұтынуды да арттыруға мүмкіндік береді, өйткені жалақысы жоғары адамдар жинақтауға бейім, ал табысы аз адамдар негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ақшаны жұмсайды. Қосымша, табысы аз адамдар отандық тауарларды көбірек тұтынуға бейім, себебі олар тауардың бағасына көбірек назар аударады.

Сондықтан экономикалық тұрғыдан алғанда, прогрессивті шкала елдегі тұтынуды ынталандыруы тиіс, ал бұл экономикалық өсімге әсер етеді.

Сондай-ақ әлеуметтік тұрғын үй салу және әлеуметтік тұрғын үй сатып алуға арналған жаңа ипотекалық бағдарлама мәселесі көтерілді. Экономикалық тұрғыдан бұл жоба даулы және көбіне әлеуметтік жоба болып табылады. Экономикалық тұрғыдан инфрақұрылым салған артық, ол құрылыс саласына дәл осындай үлес қосады, бірақ экономикаға әлдеқайда зор мультипликативті әсер етеді, өйткені жақсы инфрақұрылымның арқасында тауарлар мен жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді өндіру құны арзандайды. Құдайға шүкір, инфрақұрылымдық жобалар жеткілікті. Мысалы, елдегі кеңестік дәуірде салынған бүкіл суару жүйесін ауыстыруға болады. Алматы облысында су мол және суармалы егіншілікке қолайлы климат бар, бірақ суаруды қалыпты жүргізуге арналған инфрақұрылым жоқ, сондықтан еңбек өнімділігі төмен, өзіндік құн жоғары. Немесе Алматыда метро құрылысын жеделдетіп, қала маңы теміржолдарын салуды бастауға болады. БАКАД құрылысын жеделдету керек. Әлеуметтік тұрғын үйді Алматы, Нұр-Сұлтан және Шымкент сияқты ірі қалаларда ғана, ірі қалалардағы урбанизацияны үдету мақсатында салуға болады. Ірі агломерациялар да экономикаға мультипликативті әсер береді.

Айтылған жақсы бастамалар өте көп, оларды сауатты іске асыру экономикаға оң әсер етеді. Егжей-тегжейін күтеміз, көп нәрсе дәл соған байланысты болады.