Ауыл шаруашылығы өнімін экспорттаушыларға ҚҚС-ты өтеу

Ауыл шаруашылығы өнімін экспорттаушылар үшін ҚҚС-ты өтеу тетігін жетілдіру жөніндегі ұсыныс

1. Қазіргі мәселенің сипаттамасы

Ауыл шаруашылығы өнімін экспорттау кезінде ҚҚС-ты өтеудің қолданыстағы жүйесі сала үшін елеулі жүйелік тәуекелдер туғызады:

Экспорттаушылар қайтаруға мәлімдеген ҚҚС-ның 80%-ына дейіні іс жүзінде өтелмейді

Ірі және шағын ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері (АШТӨ) арасында диспропорциялар қалыптасады

Баға мен жеткізу тізбектері бұрмаланады

Басты себеп — қазіргі тетік кіріс ҚҚС-ының құрылымын және АШТӨ алатын жеңілдіктерді ескермейді.

2. Туындайтын диспропорциялардың мәні

Экспорттаушылар ҚҚС-ты қайтаруға мәлімдеген кезде мыналарды қосады:

АШТӨ-нің өзі төлеуге тиіс ҚҚС

бүкіл өндірістік тізбектегі ҚҚС (тыңайтқыштар, жанар-жағармай материалдары, техника, қосалқы бөлшектер және т.б.)

Бұл ретте:

Экспортты өздігінен жүзеге асыратын ірі АШТӨ, → жеңілдікті тиімді пайдалана алады

Өнімін экспорттаушыларға өткізетін шағын АШТӨ, → баға бойынша дисконт беруге мәжбүр

Маңызды: Дисконт мөлшері іс жүзінде алынған жеңілдіктен әрдайым аз болады, өйткені жеңілдік тек төленуге жататын таза ҚҚС-қа (кіріс ҚҚС-ын шегергенде) қолданылады.

📌 Нәтижесінде:

бәсеке бұзылады

нарықтың шоғырлануы күшейеді

шағын агробизнестің жағдайы нашарлайды

3. Ұсынылатын шешім

АШТӨ-де қалыптасқан жеңілдік үлесін ескере отырып, қайтарылуға жататын ҚҚС-ты дараландырылған (жеке) есептеуге көшу ұсынылады.

Негізгі қағида:

Экспорттаушыға бүкіл кіріс ҚҚС-ы емес, тек АШТӨ алған жеңілдікке сәйкес келетін ҚҚС бөлігі ғана өтелмейді.

4. Іске асыру тетігі

1-қадам. Жеңілдікті АШТӨ деңгейінде айқындау

Жеңілдік АШТӨ өнімді өткізген сәтте туындайды.

Мысал:

Өткізу көлемі: 100 млн теңге

ҚҚС (16%): 16 млн теңге

Кіріс ҚҚС-ы: 8 млн теңге

Төленуге жататын ҚҚС: 8 млн теңге

Жеңілдік (80%): 6,4 млн теңге

2-қадам. Жеңілдік үлесін есептеу

Жеңілдіктің айналымдағы үлесі:

6,4 / 100 = 6,4%

Бұл әрбір өткізу операциясында:

16% — жалпы ҚҚС

оның ішінде 6,4% — жеңілдік бөлігі (экспорт кезінде өтелмейді)

қалған 9,6% — өтелуге жатады дегенді білдіреді

3-қадам. Шот-фактураға байлау

Әрбір шот-фактура бойынша автоматты түрде мыналар тіркеледі:

жалпы ҚҚС

жеңілдік ҚҚС-ының үлесі

өтеуге жол берілетін ҚҚС үлесі

4-қадам. Экспорттаушыға өтеу

ҚҚС-ты қайтаруға өтініш берген кезде экспорттаушы:

ҚҚС-тың тек жеңілдік құраушысын шегергендегі бөлігін мәлімдейді

📌 Мысал:

Егер сатып алу 50 млн теңгені құраса:

ҚҚС: 8 млн теңге

Өтелетін ҚҚС:

9,6% → 4,8 млн теңге

Өтелмейтін (жеңілдік):

6,4% → 3,2 млн теңге

5. Күтілетін нәтижелер

Ұсынылып отырған тетікті енгізу мүмкіндік береді:

1. Нарықтағы алшақтықтарды жоюға

Ірі және шағын АШТӨ арасындағы жағдайды теңестіру

2. Шағын өндірушілерге түсетін қысымды азайтуға

Дисконт беру қажеттілігін жою

3. ҚҚС жүйесінің ашықтығын арттыруға

Бүкіл тізбек бойынша ҚҚС құрылымын нақты түсіну

4. Фискалдық теңгерімді сақтауға

Мемлекет тек нақты берілген жеңілдікті ғана ұстап қалуды жалғастырады

5. Теріс пайдалану тәуекелдерін азайтуға

Өтеуге мәлімделетін соманы асыра көрсету мүмкіндігі жойылады

6. Техникалық іске асырылуы

Іске асыруды мыналар арқылы жүзеге асыруға болады:

электрондық шот-фактуралар (ЭШФ) жүйесін жетілдіру

жеңілдікті айналымға барабар автоматты түрде бөлу

ҚҚС есепке алу жүйесімен интеграциялау

7. Қорытынды

Ұсынылып отырған модель:

қазіргі бұрмалауларды мақсатты түрде түзетеді,

салық жүйесін түбегейлі реформалауды талап етпейді,

мемлекеттің, экспорттаушылардың және өндірушілердің мүдделері арасындағы теңгерімді қамтамасыз етеді.