2026 жылғы 7 айдағы бюджет: кірістер шын мәнінде қайда төмендеді

Көбіне сандарды өте мұқият және терең талдаумен оқу керек. Елдің 2026 жылғы 7 айдағы бюджетінің атқарылуына қатысты сынды қайта-қайта оқимын, ал көпшілігі жоспардың орындалмауын салық реформасымен байланыстырады. Мұндай қорытынды жасау үшін, әрине, сандарды неғұрлым терең талдау қажет. Ең алдымен, салық реформасы туралы жоспармен салыстыру арқылы қорытынды жасау дұрыс емес, өйткені жоспарды кез келген етіп, мүлде өзге макрокөрсеткіштер негізінде жасауға болады. Мысалы, инфляцияны, теңге бағамын, базалық мөлшерлемені және т.б. дәл болжау мүмкін емес. Жылды жылмен салыстыру дұрыс. Басқаша айтқанда, салық реформасын бағалау үшін 2025 жылғы 7 ай мен 2026 жылғы 7 айды салыстыру керек, сонда реформаның қалай өткені түсінікті болады.

7 айды жылдан жылға салыстырсақ, көрініс мынадай: барлық салық түсімдері бойынша жалпы өсім 17% болды, бұл инфляциядан жоғары және кірістердің жалпы алғанда артқанын көрсетеді. Ең қызықты байқау: доллардың теңгеге шаққандағы бағамы 2025 жылғы алғашқы 7 айда 514 теңге болса, 2026 жылғы алғашқы 7 айда 484 теңге болды. Бізде көптеген салықтар теңге бағамына байланысты, мысалы, импортқа ҚҚС, кедендік баж, ЭТП, ПҚӨС және КТС, ал теңгенің нығаюы бюджетке шамамен 400 млрд теңге немесе 3% әсер берді, яғни бағам 2025 жылдың деңгейінде болса, 2025 жылмен салыстырғандағы өсім 17% емес, 20% болар еді. Бірақ экономикада бағам инфляциямен өте тығыз корреляцияланатынын түсіну керек, егер инфляция 11% болса, сол кезеңде бағам да инфляциялар айырмасына, яғни еңбек өнімділігі факторын ескергенде шамамен 6-7%-ға құнсыздан##уы тиіс. Сондықтан 2026 жылғы жоспарда бағам 540 деңгейінде алынған, бұл өсімді 20% емес, 23% етер еді.

Әр салық бөлінісінде қарасақ, мұнда да қызықты көрініс бар. Біріншіден, ҚҚС бойынша жиналым 2025 жылмен салыстырғанда 39%-ға өскенін көреміз, бірақ жоспар 10%-ға орындалмады, және мұндағы басты фактор – теңге бағамы, ол жалпы 457 млрд теңге жетіспеушіліктің шамамен 300 млрд теңгесін берді. Басқаша айтқанда, бағам ҚҚС бойынша кемшіліктің үштен екісін түсіндіреді, ал қалған үштен бірі – салық базасының жоспармен салыстырғанда азаюы. ПҚӨС бойынша жоспар айтарлықтай артығымен орындалды, бұл металдар, алтын және уран сияқты негізгі экспорттық позициялар бағасының өсуімен байланысты. Бағам мұншалықты нығаймағанда, өсім одан да көп болар еді.

КТС бойынша жағдай ұқсас, мықты теңге өндірушілерге қатты әсер етеді, бұл пайданың қысқаруына алып келеді, оның үстіне мұнда бағам факторы кемшілікті толық жабады: КТС бойынша жетіспеушілік 90 млрд болғанда, бағамдық әсер 157 млрд болды, яғни 540 бағамы кезінде жоспар қоры болып орындалар еді.

Жергілікті бюджеттердегі жағдай қызықты, онда түсімдердің төмендеуін байқап отырмыз. Мұнда тұжырымдарда нақты болу керек: ЖТС-тің өзі жеті ай қорытындысы бойынша түскен жоқ, керісінше 1%-ға өсті, тек оның төлем көзінен ұсталатын бөлігі ғана азайды. Бірақ инфляция 11% және жалақы базасы өсіп жатқанда, ЖТС шамамен 15-17% қосуы тиіс еді, міне, осы жетпейтін 200-250 млрд теңге жергілікті бюджеттер үшін реформаның бағасы болып табылады. Бұл халық табысының төмендеуімен ешбір байланысты емес, ЖТС бойынша салық жүктемесінің азаюымен байланысты. Көпшілігі, әрине, прогрессивті салық салу шкаласы енгізілді және шегерімдер алынып тасталды деп қарсылық білдіреді. Бірақ мұның бәрі екі еседен астам ұлғайған базалық шегерімнің, яғни 14 АЕК-тен 30 АЕК-ке дейін, немесе айына 55 мың теңгеден 130 мыңға таяу теңгеге дейін өсуінің арқасында толық жабылды. Әрине, әсерді жеткілікті егжей-тегжейлі есептеу қажет, бірақ менің бағалауым бойынша базалық шегерім бюджетке түсімдерді 200-250 млрд теңгеге қысқартуы мүмкін, ал бұл дәл жергілікті бюджеттерге түсетін түсімдер. Сондай-ақ реформа өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың үлкен қабатын қамтыды, бұл да ЖТС-тің төмендеуіне әсер етті, ал әлеуметтік салық бойынша оны оңайлатылған режимде төлеуді жою өз рөлін атқарды, және бұл да жергілікті бюджеттердің кірісі.

Алайда жергілікті бюджеттердегі негізгі төмендеуді ЖТС емес, шағын және орта бизнестен түсетін КТС берді, ол 127 млрд теңгеге азайды, және бұл да неғұрлым егжей-тегжейлі талдауды қажет етеді, бірақ себептердің бірі – ірі бизнес үшін бөлшектеу арқылы пайданы шығару мүмкіндігінің жабылуы, және бұл бірқатар компаниялардың жабылуына алып келді. Дегенмен КТС бойынша тұтас көрініс келесі жылы ғана болады, өйткені онда аванстық төлемдерді есептеудің күрделі тетігі бар және КТС-тің өзі толық келесі жылы ғана жабылады. КТС-ті қазір 7 ай бойынша бағалау әбден дұрыс болмайды.

Өсімнің дәл қайда түскеніне бөлек назар аударған жөн. Жалпы салық түсімдеріндегі республикалық бюджеттің үлесі 60%-дан 66%-ға дейін өсті, яғни реформа жиналымдарды жай ғана ұлғайтқан жоқ, ол салық базасын жоғарыға, орталыққа қарай ығыстырды, ал реформаның ЖТС бойынша ұлғайтылған шегерім түріндегі әлеуметтік бөлігі өңірлерге жүктелді.

Жалпы алғанда, салық реформасы бюджетке түсімдерді анық ұлғайтты, жергілікті бюджеттерге түсімдердің қысқаруы бар, бұл көбіне дәл салық жүктемесінің азаюымен байланысты. Бюджеттің атқарылуына неғұрлым көп әсер еткені – теңгенің доллармен салыстырғандағы бағамы, атап айтқанда, оның инфляция 11% болған кезде нығаюы. Жоғары инфляция кезінде валютаның кез келген айтарлықтай нығаюы болашақта экономикада теңгерімсіздікке әкеледі және біржолғы күйзеліске алып келуі мүмкін.