Құрылыс нарығы туралы

2025 жыл аяқталып барады, демек жаңа Салық кодексінің күшіне енуіне де көп қалмады. Қабылданған Салық кодексі экономикаға ұзақ мерзімде оң әсер ететін көптеген мәселені түбегейлі шешеді, ал алғашқы жылы жеңілдіктерінен айырылатын кейбір салаларға қысым түсіреді. Мен жаңа қосылған құн жасамай, салық төлеуден жалтаруға мүмкіндік беретін және бәсекеге қабілетсіз артықшылықтар тудыратын жеңілдіктерге үзілді-кесілді қарсымын. Ұзақ мерзімде мұндай нәрселер дамуға да, бәсекеге де орасан зор зиян келтіреді. Жекелеген кәсіпкерлер үшін жеңілдіктің болуы дамуға мүмкіндік беретіндей көрінгенімен, бүкіл сала жүйелі түрде қатты зардап шегеді. Жаңа Салық кодексі жеңілдіктерді қысқарту арқылы кәсіпкерлер арасындағы бәсекені жақсартады. Менің ойымша, бұл елімізде жеңілдікке емес, бәсекеге сүйеніп өскен күшті орта және iри кәсіпорындардың пайда болуына серпін береді.

Ең маңызды өзгеріс — ҚҚС мөлшерлемесін 16%-ға дейін арттыру. Мұны болмай қоймайтын шара деуге болады, өйткені бұл елдің бюджетіндегі орасан зор тепе-теңдіксіздікті тез шешуге мүмкіндік беретін жалғыз салық. Шығыс бөлігімен жұмыс істеу де қажет екені сөзсіз, бірақ бұл бюджеттің кіріс бөлігін ұлғайту қажеттілігін жоймайды, себебі шығысты қысқарту бюджет тапшылығы мәселесін түбегейлі шеше алмайды. Шартты түрде айтқанда, тапшылық 5 трлн теңге болып, шығысты қысқарту әлеуеті 500 млрд теңге ғана болса, бұл өзара салыстыруға мүлде келмейтін, тіпті жақын да емес сандар.

Дегенмен реформаның ең елеулі әсері ҚҚС мөлшерлемесінің өзінен гөрі өнімі салық салу объектісіне айналатындықтан тиетін бір сала бар.

Мен тұрғын үй құрылысы туралы айтып отырмын. 2026 жылдан бастап ҚҚС салығына құрылысы 2026 жылғы 1 қаңтардан басталған пәтерлер жатады. Іс жүзінде біз, ел ретінде, оның әсерін 2027 жылдан бастап сезіне бастаймыз, яғни құрылысы 2026 жылдан басталған пәтерлер мен үйлер нарыққа шыға бастағанда. Дегенмен бұл мәселе тереңірек талқылауды қажет етеді.

Бұл мәселе бойынша халықаралық тәжірибе өте кең: көптеген елде алаңға байланысты төмендетілген мөлшерлемелер бар, кейбір елдерде алым-тіркеу (гербтік) немесе инфрақұрылымдық алымдар қолданылады. Тұрғын үйге ҚҚС мүлде жоқ елдер де көп. Қазақстан үшін тұрғын үйге ҚҚС енгізу көптеген құрылыс компаниясының негізгі мердігері болған шағын бизнеске арналған жеңілдіктерді бір мезгілде жоюмен қатар жүреді. Бұл құрылыстың өзіндік құнының өсуіне және ҚҚС пайда болуына байланысты сатудың таза бағасының іс жүзінде төмендеуіне алып келеді.

Тұрғын үй құрылысының басты мәселесі — құрылыс компаниялары бір-бірімен ғана емес, сондай-ақ қайталама нарықпен және жеке сектормен де бәсекелеседі.

Табыстылықтың жеңілдетілген мысалына қарасақ, бастапқы нарықта 1 шаршы метр 500 мың теңге тұрады және өзіндік құны 400 мың теңге болсын. Сол 400 мыңның 300 мың теңгесінде ҚҚС бар шығыстар бар делік. Қазіргі салық жүйесінде құрылыс компаниясының пайдасы 100 мың теңгені құрайды, ал КТС шегергенде — 80 мың теңге.

Жаңа жүйеде сатудың таза бағасы 420 мың, ал өзіндік құны 352 мың теңге болады. Салық салғанға дейінгі пайда — 68 мың, ал таза пайда — 54,4 мың теңге. Таза пайда 25,6 мың теңгеге немесе 32%-ға төмендейді. Құрылыс компаниялары үшін бұл айтарлықтай үлкен төмендеу, демек пайданың орнын толтыру тек бағаны көтеру есебінен ғана мүмкін, ал тұрғын үй бағасы әрқашан сұраныспен шектеледі. Қазір құрылыс компанияларының ең көп пайдасы ірі қалаларда түзіледі, ал шағын және орта қалаларда құрылыс компаниялары рентабельділіктің шегінде жұмыс істейді. Жаңа салық салу жүйесі есебінен табыстылықтың қысқаруы өңірлерде тұрғын үйдің қымбаттауына және құрылыс қарқынының төмендеуіне әкеледі, жеке сектор мен өзі салған құрылыстың үлесі қайтадан артады. Сондай-ақ тұрғын үйдің қайталама нарығында да баға өседі деп күтуге болады.

Менің ойымша, бұл мәселеге тереңірек және байсалдырақ қарап, барлық артықшылықтар мен кемшіліктерді таразылау қажет, өйткені өңірлер үшін урбанизация экономикалық өсудің драйверлерінің бірі болып табылады.