Жаңа Салық кодексі емес, нүктелік түзетулер қажет

Салық кодексін өзгерту керек пе, жоқ па деген талас саябыр тапар емес. Бұл — кешенді тәсілді қажет ететін күрделі мәселе. Салық кодексін түбегейлі өзгерту үшін көптеген есеп-қисап жасап, жаңа салық саясатының негізгі қағидаттары мен мақсаттарын айқындап алу керек. Оның үстіне бұл көптеген нормативтік құжатқа өзгеріс енгізуді талап етеді. Ең маңыздысы — осы. Өйткені қазіргі кезеңде салық — тек мемлекеттік секторды ұстауды мақсат ететін фискалдық функция ғана емес, сонымен қатар елдегі кәсіпкерлікті ынталандыру құралы, табыстың бір бөлігін неғұрлым бай азаматтардан кедейлеу азаматтарға қайта бөлу құралы, сондай-ақ табиғи ресурстардан алынатын табиғи рентаны алу тетігі.

Салық кодексінің жиі өзгеруі, тіпті салық жүктемесі төмендеп отырса да, елдегі инвестициялық ахуалға әсер етеді. Мәселе психологияда: инвесторлар өздеріне салықтық тұрақтылықтың кепілдік берілгенін түсінуі тиіс. Айтпақшы, 90-жылдардағы жер қойнауын пайдалану жөніндегі көптеген келісімшартта мұндай тұрақтылыққа кепілдік берілген еді. Бірақ кейін оны жойды.

Қолданыстағы салық жүйесінің жалпы алғанда жақсы жақтары да, кемшіліктері де бар, мен оң тұстары өте көп дер едім. Теріс тұстары да бар, бірақ оларды жай ғана жөндеп, Салық кодексіне нүктелік түзетулер енгізген дұрыс; бұл түзетулердің қажеттілігі айқын әрі бәріне белгілі:

1. Жер қойнауын пайдалануға салынатын салық секторын реформалау. Бұл ең алдымен уранға, мұнай мен газға салынатын салыққа қатысты. Мұнда бәрі айқын, көп жазылды, қосымша жазудың мәнін көрмеймін. Айтпақшы, жер қойнауын пайдалану бөлігінде Салық кодексіне өзгеріс енгізуге тура келетін тағы бір себеп бар: жер қойнауын пайдалану қағидатының өзін түбегейлі өзгертетін Тау-кен кодексі енгізілмек.
2. Жеке тұлғаларға салық салу жүйесін өзгерту. ЖТС — өзгерістерге ең сезімтал, ел ішіндегі сұранысқа ықпал ететін ең тиімді құрал болып табылатын өте маңызды салық. Сонымен қатар ел неғұрлым бай болса, бюджетке түсетін түсімдегі ЖТС үлесі соғұрлым жоғары болады. Әлемнің ең бай елдерін салыстырып көріңіз: жиынтық түсімдегі ең үлкен үлесті дәл жеке тұлғалардың табыс салығы алатынын байқаймыз. Психологиялық тұрғыдан адамға ақшаны мемлекетке салық ретінде бергеннен гөрі өзіне жұмсаған артық. Ішкі тұтыну дәл осылай ынталандырылады. Мысалы, адамның алдында таңдау тұрса: 100 теңгеден 10 теңге салық төлеп, 90 теңгені қалдыру немесе 100 теңгені түгел жұмсап, 10 теңге салық төлемеу — адам 100 теңгені жұмсайды. Прогрессивті салық салу жүйесі осы үшін енгізіледі, бірақ ол субъектіге шегерімдерді пайдалана отырып, салықты азайтуға мүмкіндік береді. Әдетте бұл — оқуға, медициналық қызметтерге, жылжымайтын мүлікке, ипотека бойынша пайыздарға және т.б. арналған шегерімдер. Бірақ мұндай шегерімдер ел ішіндегі қызметтерге деген сатып алу сұранысын арттырады, осылайша экономиканы ынталандырады. Мұны енгізу онша қиын емес, әсіресе жалпыға бірдей декларациялау жоспарланып отырғанын ескерсек.
3. Сондай-ақ жер қойнауын пайдалану бойынша оқшауланған салықтық есепті алып тастап, геологиялық барлауға ҚҚС бойынша жеңілдіктер беру керек.
4. Көлік салығын акцизге ауыстыру. Бұл салық салудың әділдігі мәселесін шешіп қана қоймай, ЖЖМ бағасы бойынша Ресей мен Қазақстан бағаларын жақындатады (Энергетика министрлігі осыны армандайды) және көлік салығын жинауға кететін әкімшілік шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді.

Негізі, қалған салықтарды өзгертудің мәні жоқ, тек Ресейдегі қағидатпен азық-түлікке және балалар тауарларына ҚҚС-ты төмендету мүмкіндігін қарастырып, ЖК мен ШОБ-қа салық салуды барынша жеңілдету керек.