Ауыл шаруашылығы: қарыздар, кооперация және кабинеттерде жазылған бағдарламалар

Ауыл шаруашылығы өте күрделі бизнес және оның проблемалары орасан зор.

Ауыл шаруашылығындағы ең бастысы – шығымдылық, өнімділік және өнімнің сапасы. Мол өнімге қол жеткізбейінше, импортты алмастыру туралы сөз қозғау – саланың қосымша қарызын арттырып, шаруалар мен шаруашылықтардың жағдайын нашарлату деген сөз.

Қазір ауыл шаруашылығының проблемалары туралы жалқаулардан басқа айтпайтын жан жоқ. Соңғы бес жылда ауыл шаруашылығы жоғары қарқынмен өсіп келе жатқан сияқты. Бірақ бұл бізге қандай құнға түсіп жатыр? Ауыл шаруашылығы секторының қарызы саланың өзінен әлдеқайда жылдам өсуде. Демек, бұл мемлекеттік ақшаға сүйенген экстенсивті өсім, ал біз саладағы қаржылық коллапсқа жақындап келеміз.

Соңғы бекітілген 2020 жылға арналған агробизнес бағдарламасы түбегейлі ештеңені шешпейді. Себебі салаға ешкім терең талдау жасаған жоқ. Тиімсіздіктің себептері де және т.б. зерттелмеді. Мұның бәрін жасау үшін көптеген ғылыми-зерттеу институттарын, сарапшылар мен консультанттарды тарта отырып, орасан зор көлемде далалық зерттеулер жүргізу қажет.

Біздің консультанттарымыздың бәрі – әдемі суреттер салуды білетін, бірақ нақты талдау жасау үшін колхозға барар-бармасы екіталай үлкен батыс компаниялары. Ал сол суреттері үшін олар өте көп ақша алады.

Қазір бәріміз түсінеміз: мегахолдингтер жай ғана аса тиімсіз шаруашылықтарға айналды. Оның себептері өте көп. Оларды жазудың мәні жоқ. Бірақ бір қарапайым мысал келтірейін. Агрохолдингтердің қарызы әртүрлі дереккөздер бойынша 3 млрд-тан 4,5 млрд АҚШ долларына дейін ауытқиды. Несиелер бойынша жылдық 10 пайыздық нарықтық мөлшерлеме бойынша пайызды жай жабудың өзі үшін 300 млн-нан 450 млн АҚШ долларына дейін пайда қажет. Мұндай пайда ҚМГ-де де жоқ. Біздің агрохолдингтерде мұндай пайда маңында да болған емес. Оларға тағы қанша ақша берсе де, одан нәтиже болмайды.

Жалпы, бізде шектен шығуды жақсы көреді, енді кенет кооперацияны және өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды жаппай қолдауға бел буды. Кооперация – ауыл шаруашылығын дамытудың маңызды тетігі және ол қажет, бірақ бізде ойлап тапқан бұрмаланған түрінде емес. Макроэкономикалық тұрғыдан үй шаруашылықтарын қолдаудың мәні жоқ, өйткені оларда өндірістің жоғары стандарттарын, механикаландыруды және ауыспалы егісті енгізуге мүмкіндік жоқ.

Кооперация мәжбүрлі болмауы тиіс. «Біріксеңдер, ақша береміз. Әйтпесе – жоқ» деген сияқты болмауы керек. Кооперация эволюциялық және тек ерікті негізде болуға тиіс. Мысалы, кооперация саудада болуы мүмкін. Кооперация тыңайтқыштар мен ЖЖМ сатып алуда болуы мүмкін. Кооперация сақтауда болуы мүмкін. Бірақ ол үшін жай ғана жағдай жасау керек, қамшы әдісін қолдану емес.

Сондықтан ауыл шаруашылығында жай ақша беріп, кабинеттерде бағдарламалар ойлап табудың керегі жоқ. Орасан зор жұмыс, нақ далалық жұмыс қажет.

Шаруашылықтың оңтайлы көлемін, оңтайлы ауыспалы егісті анықтау керек. Өйткені нюанстар көп. Мысалы, комбайндардың жүктемесі, элеватордың немесе астық қабылдау кәсіпорнының (АҚК) жүктемесі, тракторлардың жүктемесі. Жөндеу қосалқы бөлшектерін сақтаудың оңтайлы көлемі, яғни бұзылу жиілігі мен техника санына байланысты анықталатын жөндеу қоры деп аталатын нәрсе. Бақылау тұрғысынан оңтайлы жер көлемі. Және т.б.

Ауыл шаруашылығы өнімін кейінгі қайта өңдеудің әрбір кезеңінде қосылған құн көлемін анықтап, белгілі бір өнімнің экспорттық өсу әлеуеті қайда екенін ойластыру керек.

Одан кейін шығымдылық тұрғысынан шаруашылықтардың қандай көлемі оңтайлы екенін талдау керек.

Одан кейін тік интеграция тұрақтылықты қаншалықты арттыратынын түсіну қажет. Мысалы, астық–ұн–макарон. Немесе, мысалы, жем–ет–шұжық. Және т.б.

Әрі қарай, шығымдылық бойынша бәсекеге төтеп бере алмайтын өнім бар, көрсетілген технологияға қанша ақша берсек те, батыстың баламалары тиімдірек болады. Мысалы, мемлекеттік органдар жылыжайларға көбіне 1 шаршы метрдің құнына қарап қана баға береді. Сондықтан бізде өткен ғасырдың жылыжайлары салынады. Ал дұрысы – қызмет ету мерзімі мен амортизацияны ескере отырып, бір шаршы метрден түсетін табыстылыққа қарау керек. Жылыжай технологиялық болған сайын, пайдасы әлдеқайда көп екеніне таң қаласыздар.

Қазақстанда өндірілетін әрбір өнім бойынша осылай өту керек.

Логистика мен сату мәселелерін шешу керек. Өйткені егістік пен сөре арасындағы баға үш есе жоғары болуы мүмкін.

Нюанстар өте көп. Ал бізде барлық бағдарламалар кабинеттерде және ауыл шаруашылығы деген не екенін, оны қалай көтеру керек екенін және тиімділік қайда екенін мүлде білмейтін шенеуніктердің қиялында жазылады.

Бізде қанша гектар егілгенімен, қанша жиналғанымен және қанша малымыз барымен өлшейді. Таза кеңестік тәсіл. Бірақ табыстылыққа ешкім қарамайды. Мысалы, қазір Аграрлық несие корпорациясы ауыл шаруашылығына 11,5 % бойынша ақша береді. Олар қазіргі жағдайда бұл пайыздарды өтей алмайтынын ойламайды. Ал бұл – проблемалық қарыздарды туындату деген сөз. Бізде сала үшін пайыздық мөлшерлемені Ұлттық Банктің мөлшерлемесі мен тарту құнына қарай белгілейді. Бұл коммерциялық банктер үшін өзекті, ал мүлде басқа мақсатпен өмір сүретін мемлекеттік қаржы институттары үшін емес. Бірақ жалпы саланың табыстылығын алып, табыстылықты анықтап, оңтайлы мөлшерлемені шығарып көріңіздер. Ол 11 пайыздан әлдеқайда төмен болады. Әйтпесе инфляцияны тежемеңіздер, сонда номиналды табыстылық пайыздарды жабуға мүмкіндік береді. Біз бір жағынан 6 пайыздық инфляцияны қалаймыз (ал ауыл шаруашылығының барлық дерлік өнімі себетке кіреді), екінші жағынан 11,5 пайызбен ақша береміз. Бұл не еңбек өнімділігі өсуі керек, бірақ біздің жағдайда ол үшін жағдай жоқ, не инфляция несие бойынша мөлшерлемеден жоғары болуы керек дегенді білдіреді. Мұны экономика факультетінің кез келген екінші курс студенті айтып береді.

Мұндай бұрмалаулар өте көп.

Өкінішке қарай, Үкіметте (ренжімеңіздер) өндірісті білетін бірде-бір маман, өндірістен келген бірде-бір экономист және өндірістен келген бірде-бір қаржыгер қалмады. Бәрі де «үйде өскен» мемлекеттік шенеуніктер.

Осындай ұзақ жазба үшін кешірім сұраймын.