Квазимемлекеттік секторды трансформациялаудың орнына жекешелендіру

Жекешелендіру

2017 жыл да ортасына таяп қалды, ал экономикадағы мемлекеттік секторды қысқарту бұрын да болған жоқ, қазір де болмай тұр.

Жекешелендірумен айналысудың орнына біз трансформациямен айналысып жатырмыз, ал трансформациядан бұрын да нәтиже болмаған, енді де болмайды. Біздің істеріміздің сөзімізден әрдайым алшақ жатқаны мені үнемі таңқалдырады. Біз бір нәрсені айтамыз, ал іс жүзінде мүлде басқаша әрекет етеміз. Жуырда Бас прокурордың сөйлеген сөзін көрдім, онда ол жақсы бастамалардың бізде қалай көмескіленіп, сөреде қалып қоятынын айтарлықтай анық сипаттады. Біз қойылған міндеттерді орындаудың жолын іздемейміз, керісінше, белгілі бір тапсырманы неге орындауға болмайтынын көрсету үшін себеп ойлап табумен айналысамыз.

Мұның себептері көп, бірақ ең басты себеп мынау: әркім жауапкершілікті мойнына алудан қорқады, бір нәрсе дұрыс болмай қалса, жұмыстан шығарып, қамап жібереді, енді ешқашан табыс тапқызбайды деп қауіптенеді.

Әркім әркімнің орнына таласады. Жеке кәсіпкердің айырмашылығы неде? Оған қателіктері үшін ештеңе болмайды, ол өзіне өзі қожайын, бір нәрсе дұрыс болмай қалса, оны бар жағдай ретінде қабылдап, әрі қарай жүреді, дамиды және ілгерілейді. Бұл бұлжымас ақиқат: әралуандық неғұрлым көп болса, жалпы алғанда, бәрі соғұрлым алға жылжиды.

Өкінішке қарай, мемлекеттік экономикада бәрі басқаша.

Біз не істеп жатырмыз? Ұлттық қор, БЖЗҚ және ел бюджеті, сондай-ақ Ұлттық Банктің баспа станогы бар кезде елдегі проблемалардың бетін жаба беруге болады. Бірақ мұның кейін жарылатын мина екенін неге ешкім ойламайды?

Трансформацияға қазірдің өзінде қанша ақша жұмсадық? Миллиардтаған теңге. Бірақ шын мәнінде, осы кәсіпорындардың барлығынан құтылып, корпоративтік басқарудың қалыпты рәсімін енгізген әлдеқайда дұрыс болар еді. Одан әрі нарық пен бәсеке тиімділік болатындай етіп барлық үдерісті жолға қоюға мәжбүр етеді.

Не үшін? Менің ойымша, біздегі шенеуніктердің бәрі жекешелендіруден жай ғана қорқады. Өйткені сыртқа өте жағымсыз фактілер шығып, олар кейін шенеуніктерді жұмыстан айырады, ал кейбіреуі тіпті сотталып кетуі мүмкін.

Әйгілі фильмдегідей: «бәрін бізден бұрын ұрлап қойған». Бізде де солай. Сатылатын активтерге нақты баға берілсе, «Самұрық-Қазына» осы немесе басқа активтерді сатудан өте үлкен шығындарды мойындауға мәжбүр болатынын бәрі түсінеді.

Бірақ бұл әлі жарты бәле, екінші проблема мынада: бізде мемлекеттік мүлікті өткізуге арналған инфрақұрылым мүлде жоқ. Биржа жұмыс істемейді, кредит жоқ, қалыпты нарық жоқ, қалыпты бағалау компаниялары да жоқ.

Жуырда бір объектіні қарадық, бөліп төлеп сатып алғымыз келді. Мен мемлекеттік компанияның өкіліне: сіздердің активтеріңіз мұншама ақша тұрмайды, сіздер ұсынып отырған бөліп төлеу мөлшерлемесімен жоба өзін-өзі ақтамайды, мұндай жағдайда не үшін сату керек деймін. Ол бірден одан арзан бере алмайтынын айтты, өйткені кейін өздеріне сұрақ қойылады. Содан кейін маған мұндай жағдайға келісетін клиентім бар дейді. Ол бір ғана нәрсені түсінбейді: оған осындай шартпен сатып алуды ұсынып отырған адамның мақсаты бұл кәсіпорынды дамыту емес, ол мемлекеттік меншікті басқарып көргісі келеді. Ал болашаққа қарау керек, қазіргі сәтке ғана емес. Мұндай мысал көп.

«ҚазАгроның» барлық активі, біздің МӨЗ-дер, тау-кен жобаларының көпшілігі. Бәрінің құны айтарлықтай жоғары бағаланған. Ал бұл миллиардтаған теңге.

Тұйықтан шығу үшін жауапкершілікті алып тастап, бәрін біздің квазимемлекеттік менеджерлеріміз жұмсаған бағаға емес, нарық беретін бағаға сату керек.

Мысал қарастырайық, Атырау МӨЗ. «Самұрық-Қазына» өз сайтына осы компания бойынша тизер орналастырды.

Назар аударыңыз: меншікті капитал — МИНУС 60 млрд теңге, жинақталған шығын — минус 150 млрд теңге! Міне, осындай объектіні сатуға шығарып отыр. Сұрақ: мұндай объектіні кім сатып алады? Оны сатып алған адам не жергілікті деңгейде жұмыс істеу үшін алады, өзгеше жағдайда ол оған тегін де керек емес. Мұндай объектіні сату үшін міндеттемелердің бір бөлігін есептен шығарып, шығынды өз мойнына алып, нөл теңгеге беруге тура келеді. Өйткені кәсіпорын банкрот, ал бұл кәсіпорын елді ЖЖМ-мен 20 пайызға қамтамасыз етеді, өңдеу құны ең жоғары, өнім шығымы ең төмен. Әрине, осы компания бойынша ең жоғары құнды алу үшін компанияларды банкрот етіп, шығынды барлық кредиторлар арасында бөлу оңайырақ. Бірақ, сірә, ол жерде бәрі соншалықты оңай емес және компаниядағы міндеттемелерге аналық компания кепілдік берген.

Немесе, мысалы, «Тұлпар-Тальго». Жағдай ұқсас: меншікті капитал теріс, компания жыл сайын 3 млрд теңгеден астам шығын шығарады, ал негізгі сатып алушысы — банкроттыққа жақындаған ҚТЖ. Сұрақ: қандай инвестор мұндай зауытты сатып алады?

ШМӨЗ, «Каустик», «Майкаинзолото» да осындай жағдайда, тағы да осындай он шақты активті көрсетуге болады.