Жаңа Салық кодексінің техникалық тапсырмасына ескертулер: есептеулер мен қағидаттар

«Талап» ұсынған жаңа салық кодексінің техникалық тапсырмасына ескертулер

1. Дәйексөз: «Айта кетерлігі, 2016 жылғы 10 айда ЖІӨ-нің ең төмен өсімі мен іскерлік белсенділіктің төмендеуі жағдайында мемлекеттік бюджеттің салықтық түсімдері 1,1 трлн теңгеге немесе 31%-ға өсті» - нақты ЖІӨ-нің өсімін салықтық түсімдердің номиналды өсімімен салыстыруға болмайды. 2016 жылғы 9 айда ЖІӨ-нің номиналды өсімі небәрі 13,5 пайызды құрады. 2016 жылдың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш одан да жоғары болуы мүмкін. Сондықтан 2016 жылы салықтық түсімдердің өсімі шамамен 17 пайызды ғана құрады, өсім себептерін талдауды осы цифрмен жүргізу керек: оның қаншасы салық жүктемесінің өсуінен, ал қаншасы салықтардың жиналымдылығының артуынан және көлеңкеден шығарудан болды.
2. Дәйексөз: «Бүгінгі таңда Қазақстанда салықтардың және басқа да міндетті төлемдердің 36 түрі бар, оның ішінде бюджеттен тыс жарналардың 7 түрі» – осы салықтарды тізіп көрсетсе деймін. Салық түрлері қанша болса, сонша болуы мүмкін, бір салық төлеушіге қанша салық тиесілі екенін қарау керек. Ірі бизнес үшін бұл – ең көбі 10 салық, ШОБ үшін – 3-4 салық. Жеке тұлғалар үшін – 2-3 салық. Яғни салықтардың саны салық төлеушінің осы салықтардың барлығын төлейтінін білдірмейді, ол салық жүйесінің алуан түрлілігін және оның әртүрлі қызмет түрлеріне бөлінуін көрсетеді. Бұл принципінде қалыпты тәжірибе.
3. Дәйексөз: «Таяу жылдары еңбекақы төлеу қорына жүктеменің ұлғаюы шешуші мәнге ие болады. ЖТС-тан (10%), зейнетақы жарналарынан (10%), әлеуметтік салықтан (11%) және әлеуметтік аударымдардан (5%) басқа, жұмыс берушілердің қосымша 5% зейнетақы аударымдары, Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына 2% жарналар енгізіледі, олар кезең-кезеңімен 7%-ға дейін артады.

Осылайша, еңбекақы төлеу қорына салық жүктемесі 2020 жылға қарай 48%-ға дейін өседі».

Менің ойымша, алдымен тым болмаса Салық кодексі мен салық салу тәртібін оқып шыққан пайдалы болар еді.

48 пайыз 2020 жылға қарай ешқашан болмайды, 2030 жылға қарай да болмайды, себебі:

• Әлеуметтік аударымдардың сомасы әлеуметтік салықтан шегеріледі, сондықтан әлеуметтік салық бойынша салықтың ең жоғары сомасы 11 пайызды құрауы мүмкін.
• Зейнетақы жарналары ЖТС салынатын табыстан шегеріледі, сондықтан ЖТС+ЗЖ – қазіргі ең жоғары мөлшерлеме 19 пайыз. Қосымша жарналарды ескергенде – 23,5 пайыз болады.

Міндетті әлеуметтік сақтандыру да 2-5 пайызды құрайды.

Еңбекақы төлеу қорына ең жоғары жүктеме 11+23,5+5 = 39,5 пайыз болады, 48 пайыз емес. Айырмашылық елеулі. Сонымен қатар салықтық қалқан деген ұғым бар: бұл шегерілетін шығыстар болғандықтан, бұл мөлшерлемені тағы (1-0,2) = 0,8-ге көбейту керек: 0.8*39.5% = 31,6 пайыз. Сондықтан, менің ойымша, мұнда нақты есептеулерсіз эмоция тым көп.

4. Дәйексөз: «ҰЭМ деректері бойынша «барлық «мүмкін ҚҚС-тан» бағалау бойынша шамамен 19% төленеді, яғни ҚҚС-тан түсетін мүмкін табыстардың 81%-ы төленбейді».7 Бұл ҚҚС-ты жою және сатудан алынатын салыққа көшу туралы шешімнің басты дәлелі екені анық.» – менің ойымша, бұл өте қарапайым есептеледі. – (қосылған құн – минус таза экспорт – салық салынбайтын қызметтер (мысалы, қаржылық қызметтер және мемлекет қызметтері)*12% – бұл әлеуетті мүмкін ҚҚС

ҚҚС түсімдері/әлеуетті мүмкін ҚҚС = жиналымдылық коэффициенті.

Өткен жылғы 38,7 трлн теңге қосылған құннан мыналарды шегереміз:

• тұру және тамақтану қызметтері – 0,42
• ауыл шаруашылығы – 1,9
• қаржы және сақтандыру қызметі – 1,43
• жылжымайтын мүлікпен операциялар – 3,69
• кәсіби және ғылыми қызмет – 1,86
• мемлекеттік басқару және қорғаныс – 0,8
• әкімшілік және қосалқы қызмет көрсету – 0,8
• білім беру – 1,2
• денсаулық сақтау – 0,73
• өнер, ойын-сауық және демалыс – 0,33
• үй шаруашылықтары – 0,03

= 25,5 млрд теңге.

2015 жылғы таза экспорт шамамен 3 трлн теңгені құрады.

Барлығы ҚҚС салынатын қосылған құн – 22,5 трлн теңге.

2015 жылғы ҚҚС түсімдері шамамен 1 трлн теңгені құрайды.

ҚҚС бойынша ең жоғары мүмкін түсім – 2,7 трлн теңге.

1/2,7 = 37 пайыз, бірақ мүлде 19 пайыз емес.

Жалпы алғанда, бұл өте-өте дөрекі есептеу, егжей-тегжейлі есептеу қажет, ал қалыпты деректер болса, оны жасау өте оңай.

5. Дәйексөз: «Жаңа Салық кодексін әзірлеудің басты алғышарты бюджеттің тұрақтылығы мен теңгерімділігін қамтамасыз ету, бюджет шығыстарын оңтайландыру және олардың тиімділігін арттыру есебінен ШОБ-қа салық жүктемесін төмендету мүмкіндігі болады» – бізде ШОБ іс жүзінде салық төлемейді, сонымен қатар мұнда ШОБ деп нені түсінетінін нақтылаған дұрыс. Шағын және орта бизнесті бөліп қараған жөн. Принципінде, Қазақстанда бүкіл бизнес ірі шикізат компанияларын қоспағанда, орта бизнеске жатады.
6. Ұсыныстарда тізбектелген салық қағидаттары әлемдік тәжірибеге сәйкес келмейді. Салық жүйесінің басты қағидаты – қарапайымдылық емес, салық салудың әділдігі. Қарапайым салықтарды тек шағын бизнес үшін ғана әзірлеуге болады, одан артық емес. Үш негізгі қағидат бар – әділдік, айқындық және тиімділік. Басқа қағидаттар әрқашан керісінше әсер береді. Мысалы, айналымнан алынатын салық – ең қарапайым салық, бірақ ол ең әділетсіз салық және оны озық салық деп санауға болмайды.
7. Бағдар ретінде, мәні жағынан, кәсіпорындарға қолданыстағы салық жүктемесін бар ерекшеліктерді ескере отырып қайта қарау ұсынылады. Бұл принципінде дұрыс емес тәсіл, өйткені салық саясатында салық салуды бөлу тек сала мен бизнес көлемі тұрғысынан ғана емес, заңды және жеке тұлғалар бөлігінде де жүзеге асырылады. Барлық дамыған елдерде бюджетке ең көп түсімдер заңды тұлғаларға емес, жеке тұлғаларға салық салу арқылы қамтамасыз етіледі. Еңбекақы төлеу қорына жүктемені төмендету – өте даулы тұжырым, оны тереңірек зерделеу қажет. Салықтардың ынталандырушы функциясы тек ұсынысты ынталандыру арқылы ғана емес, сұранысты ынталандыру арқылы да көрінуі тиіс екені анық, ал ол үшін жеке тұлғаларға салық салуды прогрессивті салық салу және салықтарды есептеу үшін үлкен шегерімдер тұрғысынан түбегейлі өзгерту керек. Бұл әсіресе жалпыға бірдей декларациялау енгізілетін жағдайда өзекті бола түседі.
8. Құқықтық жағы мен салықтық тексерулер жағы мүлдем қозғалмаған. Алайда салық төлеушілердің құқықтық қорғалуы инвестициялық ахуалдың табысты болуының және бизнестің көлеңкеден шығуын ынталандырудың кепілі екені жұрттың бәріне белгілі. Мысалы, мемлекет жинақталған ҚҚС-ты құқық принципі бойынша емес, Үкіметтің қалауы бойынша қайтарған кезде, бұл принципінде қазақстандық тауарлар экспортын бәсекеге қабілетсіз етеді.

Сондықтан ұсынылған техникалық тапсырма айтарлықтай пысықтауды қажет етеді. Бүкіл салық кодексінің екпінін шағын бизнеске түсіруге болмайтыны анық. Шағын бизнес бойынша бәрі өте қарапайым, және бұл негізгі салық емес. Негізгі екпін тау-кен секторына, ҚҚС-қа, КТС-қа, ЖТС-қа және Қазақстандағы салықтарды әкімшілендіруге жасалуы тиіс. Сондай-ақ салықтарды бөлу қағидаттарын және салық түрлерін жергілікті және республикалық деп бөле отырып өзгерту керек.

Өңірлерге жергілікті салықтар бойынша көбірек маневр беру қажет.

Акциздік саясатты және тағы басқа да көптеген мәселелерді өзгерту керек. Өкінішке қарай, осы мәселе бойынша жазуға уақыт көп емес. Бірақ Ұлттық кәсіпкерлер палатасының ұстанымын түсінгім келеді, олардың техникалық тапсырма нұсқасын және олардың барлық іс-қимылдарды қалай жүргізіп, үйлестіруді жоспарлап отырғанын естігім келеді.