Сарапшылардың Премьер-Министрмен кездесуі: бюджет, АЭА, бағам, салықтар және банктер туралы

Сарапшылардың Премьер-Министрмен кездесуі қалай өтті

Әр қатысушыға 3 минуттан берілді, жасы үлкендер 5 минуттан сөйледі.

Үш минутта айтқың келгеннің бәрін жеткізу мүмкін емес, айтылғанды түсіну де мүмкін емес.

Бәрі өз тақырыбын айтты, сондықтан айтылғанның мәнін ұстап қалу іс жүзінде мүмкін болмады. Сондықтан бұл кездесуді сарапшылар қауымымен жай танысу деп қана атауға болады, одан артық емес.

Премьер-Министрмен кездесуге дейін сарапшылар алдын ала жиналған жоқ, сондықтан сөйлеген сөздер өзара келісілмеді, әркім өз ойын айтты.

Біз тәуелсізбіз ғой, сондықтан өз көзқарасымыз болуы керек. Сол себепті барлық сарапшылардың ұсыныстарымен келісе бермеймін.

Қазір бюджеттің теңгерімділігіне баса мән беріліп, шығынды қысқартуға ұмтылу, сонымен бірге білім беруге жұмсалатын шығынды арттыру жөніндегі пікірмен толық келіспеймін. Яғни бір жағынан спикер шығынды қысқартуды ұсынады, екінші жағынан арттыруды ұсынады. Олай болса, бір жерден көбірек қиып тастау керек. Оңтайландыру қажет шығыс баптары бар екенімен келісемін, бірақ қазір бұл басты міндет емес деп ойлаймын. Басты міндет – экономика өсімін ынталандыру және соның салдарынан салық базасын кеңейту.

АЭА мен индустриялық аймақтардың жұмысын тоқтата тұру керек деген пікірмен де келіспеймін. Бұл – қолда бар ақшаны көміп тастау. Қазіргі жағдайда, керісінше, АЭА мен индустриялық аймақтардың жұмысын күшейту қажет. Оларды енді көбейтпеу керек деген пікірмен келісемін. Көп болып, бірақ жұмыс істемегенше, аз болса да жұмыс істейтін аймақтар болғаны жақсы.

Индустриялық аймақтармен жұмыс істеген тәжірибеміз бар: біз қосымша сонша қаражат салуға мәжбүр болдық, сол ақшаға кез келген басқа жерде нысан салып алуға болар еді.

Кез келген аймаққа барып көруді ұсынамын: инфрақұрылым аяқталмаған, алаңдар тегіс емес және жер жұмыстарына орасан қаражат қажет екенін көресіздер. Учаскелерге инфрақұрылым тартылмайды, ал әкімдіктерде индустриялық аймақтарға жұмсалатын шығындар басымдықтар қатарына жатпайды және әрдайым қысқартуға ілігеді. Алайда дәл дұрыс жұмыс істейтін аймақ болашақта, мысалы, онша қажет емес жерлерде үй немесе жол салуға кеткен шығындардан гөрі көбірек пайда береді.

Ұсынылып отырған бағам саясатымен де келіспеймін. Бізде алдымен еркін нарықтық бағамды жақтады, енді қайтадан тіркелген бағам туралы айта бастады. Девальвацияның алдында ғана біз басқарылатын бағам мен валютаның бақыланатын құнсыздануы туралы айтқан едік. Соған келдік, бірақ қазір теңгенің негізгі серіктес елдердің валюталарына қатысты бағамын барынша төмен белгілеу туралы дауласып жатыр. Мұны мүлде ақылға сыйымсыз деп санаймын және бұл туралы көп рет жаздым. Егер біз елімізді аз-кем озық ел етіп, қол еңбегіне сүйенетін, үшінші дүниедегі елдер қатарына жататын ел болмауын қаласақ, инвестициялық кезеңде теңге орташа деңгейде мықты болуы керек. Девальвация мен теңгенің құнсыздануы ешқашан бәсекелестік артықшылық бермейді, бірақ бұл туралы ұзақ жазу керек.

Нақты негізі жоқ қосымша салық шегерімдерін беру туралы ұсыныспен де келіспеймін. Мысалы, пайыздық шығыстар бойынша еселенген коэффициент енгізуді ұсынды, басқаша айтқанда, егер сіз 1 теңге пайыз төлесеңіз, шегеріске 2 теңге ала аласыз. Бұл көптеген оңтайландыру схемаларына және салықтан жалтаруға әкеледі.

Салық арқылы ынталандыру үшін мүлде басқа әдістер керек:

1. ҚҚС реформасы, бірақ ҚҚС-тан бас тарту емес, дәл оны реформалау.
2. Жер қойнауын пайдалану салықтарының реформасы.
3. ЖТС реформасы, салық салудың прогрессивті жүйесін енгізу.
4. Әлеуметтік салықтардың санын қысқартып, оларды бір салыққа біріктіру.
5. ШОБ-қа салық салуды түбегейлі реформалау.

Бізде салық реформаларында қандай да бір саяси тәуекел болса, ол бірден қарсылық туғызады да, реформамен емес, түрлі-түрлі басқа нәрселермен айналыса бастайды.

Банк секторына келсек, мәселе банктерді капиталдандыру қажеттілігінен әлдеқайда тереңде жатыр. Банктердің мәселесі – қалыпты қарыз алушылардың жоқтығы. Банк секторы – миналанған алаң, өйткені проблемалық қарыздардың көбі жасырылған, ҚР Ұлттық Банкі тарапынан қалыпты кепіл саясаты жоқ, ал қарыз алушының сапасын бағалау іс жүзінде мүмкін болмағандықтан, қазір ломбардтық қаржыландыру басым. Мұнда институционалдық реформалар қажет.

Өз тарапымнан мемлекеттік қаражатты экономиканы ынталандыруға пайдалануды ұсыныс жағын ынталандыру арқылы емес, сұранысты ынталандыру арқылы қайта қарауды ұсындым.

Сондай-ақ уран саласына салық салуға, жер қойнауын пайдаланушыларға салық салуға, ҚҚС бойынша есептеу әдісінен кассалық әдіске көшуге назар аударуды сұрадым. Үш мәселе де өте күрделі және саяси сипатқа ие, сондықтан салық бойынша ұсыныстарды қарағанда бұл мәселелер ешқашан көтерілмейді, ал дәл осы салықтар ел үшін ең үлкен нәтиже береді.

Бұл – өте қысқаша, толығырақ келесі жазбаларда жазамын.

Мұндай кездесулер тұрақты өтіп тұрады деп үміттенемін.