Ауыл шаруашылығы: мемлекеттік капитализмнің сәтсіздігі және аграрлық ғылымның дағдарысы

Ауыл шаруашылығы туралы әңгімені жалғастырамын

Ауыл шаруашылығының барлық проблемасын түгел сипаттап шығу мүмкін емес, бұл тақырыпта жаза берсе болады.

Алдыңғы жазбамда шешуді қажет ететін екі маңызды мәселені атап өттім: бұл қорландыру және оны жеңілдету, сондай-ақ бағаның күрт ауытқуын тегістеу мақсатында өткізу нарығын реттеу.

Бұл жазбада ауыл шаруашылығының шешуді талап ететін негізгі проблемаларын әрі қарай талдағым келеді.

3. Мемлекеттік аграрлық сектор. 2009 жылғы дағдарыстан кейінгі кезеңдегі барлық мемлекеттік саясат сияқты, бұл бағыт та мемлекеттік капитализм құруға негізделді: мемлекет жеке ауыл шаруашылығы секторын қорландырудың орнына, ауыл шаруашылығын өзі дамытуды жөн көрді. «Азық-түлік корпорациясының» базасында жаңа кәсіпорындарды қаржыландыру туралы шешім қабылданды. Көптеген жоба қаржыландырылды: астық терминалдары, мақта өндірісі, томат пастасын өндіру, бақтар, көкөніс қоймасы, пияз өндірісі және тағы басқалар. Бөлек сорғы стансасының және бүкіл су құбыры жүйесінің құрылысы да қаржыландырылды. Нәтижесінде, барлық инвестицияның ішінен тек астық терминалдары жұмыс істейді, ал басқа кәсіпорындар әрең тіршілік етіп отыр. Бәрін егжей-тегжейлі сипаттай алмаймын, өйткені бұл этикаға жат болар еді, бірақ күнделікті бақылауды қажет ететін кәсіпорындарды мемлекеттің басқара алмайтыны — өмірлік шындық.

Егер осы қаражаттың бәрі дәл жеке секторды қаржыландыруға жұмсалғанда, жағдай мүлде басқаша болар еді. Қазір бұл бағасы шамадан тыс көтерілген активтерді сату іс жүзінде мүмкін емес: тек бөліп төлеумен және ұзақ мерзімге немесе үлкен дисконтпен ғана сатуға болады. Бақытымызға орай, қазір жаңа басшылық белсенді қимылдап, бір нәрсе істеуге тырысып жатқан сияқты.

Алайда мемлекет бизнестен шығуы керек, мемлекеттік капитализмнің тиімділігі туралы өзін-өзі алдаумен айналыспауы тиіс.

Бұл жағдайда мемлекеттік сектор активтерін жекешелендірудің қолданыстағы бағдарламасын ескере отырып, мемлекет өз шығынын созбалаңға салмай, объектілерді жедел әрі тиімді түрде жеке қолға береді деп қатты үміттенемін. Тіпті шығынмен болса да, бәрібір бұл тиімдірек болады, себебі қате басқарудан мемлекеттік кәсіпорындар күн сайын шығынға батып жатыр.

4. Білім және ғылым. Өкінішке қарай, біздің ауыл шаруашылығы ғылымымыз, жұмсартып айтқанда, қатты күйзелісте және Бараевтің заманынан бері сапалы әрі жаңа ештеңе ойлап табылмады. Бұл ғылымның едәуір бөлігін жалған ғылым деп атар едім. Менің әкем бүкіл өмірін ғылымда өткізді және Тюмень облысындағы тәжірибе стансаларында 22 жыл еңбек етті. Кейін мен диссертацияларды техникалық ресімдеуге көмектестім, оған графиктер салып, корреляциялық байланыстарды есептедім. Сондай-ақ диссертация жазған әкемнің әріптестерімен де сөйлесуге тура келді. Көптеген кандидаттық және докторлық диссертацияның жай ойдан шығарылған деректермен жазылатыны (деректерді жай алып, сәйкестендіріп жіберетіні) немесе кеңестік кезеңнің ескі деректерін алып, жылдарын ауыстырып, өз нәтижесі ретінде көрсететіні мені қатты таңғалдырды. Мұның бәрі өтіп кете берген. Деректердің шынайылығын ешкім тексермейді. Мысалы, егіс алқабында бір күн де болмай, диссертацияны қалай қорғауға болады? Осының салдарынан ғылымның өзі ғана емес, өндіріс те зардап шегеді: ол мұндай ғылымға мүлде сенбейді. Іс жүзінде бұл жалған әзірлемелерді қолданатындар некен-саяқ. Әкем мен анамның егіс алқаптарында тәулік бойы жүргенін, дала журналдарын толтырып, есептер жазғанын есіме түсіремін.

«Қазагроинновация» деген мега-компания құру ештеңені шешпеді, нәтижесінде оны жай ғана жапты, бұл — тағы бір сәтсіз жоба. Ғылым коммерциялық бола алмайды, ал ғылымда нәтиженің болмауы да — нәтиже. Мүмкін, қателесермін, бірақ ауыл шаруашылығы ғылымын дамытпайынша, біз өмір бойы шетелдік технологияға тәуелді боламыз. Тыңайтқыштар шетелдік, тұқымдар шетелдік, пестицидтер шетелдік, техника шетелдік, тамшылатып суару шетелдік, жылыжайлар шетелдік, технологиялар да шетелдік.

Өкінішке қарай, бізде кез келген агроном-практик ауыл шаруашылығы ғылымдарының кез келген докторынан көп біледі.

Сондықтан ауыл шаруашылығы ғылымы мен білімін түбегейлі реформалау қажет. Бұл тез жүзеге асатын бастама емес, енді ұзақ уақытты қажет етеді.

Өкінішке қарай, Қазақстанда білім университеттер мен колледждерде емес, жұмыс барысында, ескі сыннан өткен тәсілмен — атадан әкеге, әкеден балаға беріледі. Басқаша айтқанда, тәлімгерлік әдісі қолданылады, ал университет — шәкірт болып қабылдануға мүмкіндік беретін жай ғана қағаз. Бірақ осының кесірінен прогресс жоқ: бұрынғы үлгімен тек ескі нәрсе беріледі, жаңа ештеңе жоқ.

Жалғасы бар