Теңге мұнайдың артынан неге нығаймайды

Қазір теңгенің АҚШ долларына қатысты нығаюы туралы, мұнай бағасының өсуіне байланысты, сауалдар көп түсіп жатыр.

Рас, мұнай бағасы өссе, теңге нығаяды. Баға түссе, теңге де құлдырайды. Бірақ бұл жолы теңгенің мұнайдың қымбаттауына барабар нығаюына мүмкіндік бермейтін екі макроэкономикалық фактор бар.

1. Ел бюджеті

Ел бюджеті мұнайдың белгілі бір бағасы мен теңгенің АҚШ долларына қатысты бағамы негізінде қалыптастырылған. Бағасы өссе, теңге нығайғанда да бюджетке түсетін түсімдер азаймауы тиіс, яғни бюджетке әсер жоқ сияқты көрінеді. БІРАҚ бюджет құрауышына әсер ететін уақыт кешігуі (лаг) бар.

ПҚӨС пен экспортқа салынатын рента салығы есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 25-күніне дейін ғана төленеді. Шартты түрде, 2016 жылғы ақпанда 2015 жылдың 4-тоқсаны үшін төледі, 2016 жылғы мамырда 2016 жылдың 1-тоқсаны үшін төлейді. 2016 жылдың 1-тоқсанында баға 40 АҚШ долларынан төмен болды, экспорттық бажды төмендетті, демек, түсімдер шамалы болады. Бірінші тоқсандағы экспортқа салынатын рента салығының түспей қалатын бөлігін (1-тоқсанда ол нөлге тең болады) және ЭКБ төмендеуінен түспей қалатын кірістерді (2016 жылғы наурызда — 20 АҚШ доллары) өтеу үшін мұнай бағасы жоғары болған кезде бағамды төмен ұстау керек, әйтпесе түсімдер жоспарға сай келмейді. Қазір біз байқап отырған 2016 жылғы 2-тоқсандағы баға өсімін бюджет тек 2016 жылғы тамызда сезінеді, ал бұл тамызда бағам мұнайдың төмен бағасына сәйкес келуі керек деген сөз.

Немесе ел бюджетіне түсімдердің басқа көздерін іздеуге тура келеді.

2. Инфляция және сатып алу қабілеті

Инфляция үдеп, бағалар барлық дерлік тауарға өсті. Мәселе мынада: инфляциялық және дефляциялық серпілістердің де материалдар мен дебиторлық берешектің орташа айналымдылығына шамалас уақыт кешігуі бар. Шартты түрде, бағалар бағамдық айырма есебінен 20 пайызға өсті делік, олардың кері арзандауы өте қиын, ал дефляция екіталай. Алайда халық табыстарының көбі АҚШ долларының бағамына байланысты, әсіресе жер қойнауын пайдаланушыларда және өзге де экспорттаушыларда. Теңгені нығайта отырып, біз теңгенің номиналды массасының өсуіне жол бермейміз, бұл халықтың номиналды табыстарына, сәйкесінше, олардың сатып алу қабілетіне кері әсер етеді және мұнда керісінше нәтиже аламыз. Теңге нығайған кезде сатып алу қабілеті төмендейді, өйткені бағалар түспейді, ал табыстар азаяды.

Сондықтан мұнай бағасы айтарлықтай өссе де, теңге АҚШ долларына қатысты қатты нығая қоймайтын шығар. Ал теңге нығайса, онда ақша-кредит саясатының дұрыстығына тағы да күмән келтіруге болады.

Шын мәнінде, мұнай бір баррелі 48 доллар болғанда, былтыр күзде доллар бағасы 260-270 теңге шамасында еді, қазір 325-330 теңге.