БЖЗҚ: зейнетақы қаражатын қолмен бөлу неліктен тиімсіз

БЖЗҚ және оның ақшасы

Жинақтаушы зейнетақы жүйесі ынтымақты (солидарлы) жүйеден бас тартуды білдіреді және әр азамат кәрілігіне өзі қаржы жинайды деген қағидаға сүйенеді. Азамат міндетті түрде жинап, кейін мемлекеттен ақша сұрамауы үшін зейнетақы қорына аударымдар міндетті болды. Жалақының 10 пайызы зейнетақы қорына түседі.

Бұрын ақша мемлекет реттейтін жеке зейнетақы қорларына жіберілетін. Инвестициялаудың арнайы ережелері әзірленіп, әр қорда зейнеткерлерді тәуекелі жоғары активтерге салымнан қорғауға тиіс инвестициялық декларация болды.

Негізгі қаражат жергілікті компаниялардың облигацияларына және депозиттерге салынатын.

Зейнетақы қорлары көбіне банктердің жанынан құрылды, сондықтан бұл өз банктерін қаржыландырудың жақсы көзі болғаны сөзсіз.

Мұндай қорлардың көптеген менеджерлері тәуекелге барып, онша сенімді емес қаржы құралдарына салымдар жасады. Біреулер ұтты, біреулер ұтылды. Кез келген зейнеткер қор ұнамаса, басқа кез келген қорға көше алатын: табыстылығы жоғары, құбылмалылығы төмен немесе мемлекеттің қатысуы бар қорға. Қысқасы, таңдау құқығы болды.

Кейін зейнеткерлерді қорғау деген желеумен барлық ақшаны бір қорға жинап, оны БЖЗҚ деп атады.

Енді зейнеткерлерде таңдау жоқ, барлық ақшаны БЖЗҚ басқарады. Ол қайда жіберсе, ақша сонда сақталады.

Ол ССС рейтингі бар банкке де, девальвация алдында теңгелік депозитке де, девальвация болып өткеннен кейін валютаға да салуы мүмкін. Қайда болса да, енді зейнеткер оған сенімсіздік білдіріп, басқа зейнетақы қорына кете алмайды, ал акционер оны жазаламайды, өйткені ақшаны қайда салу туралы шешімді акционердің өзі қабылдайды.

Мәселе мынада: экономика үшін ақшаны қолмен басқару әдісімен бөлу тиімді ме?

Макроэкономиканы аз да болса оқыған адам зейнетақы қорлары ақшаны сейфте қолма-қол ұстамағанын, оны қалай болғанда да елдің экономикасына облигациялар, депозиттер және шоттардағы қалдықтар арқылы орналастырғанын біледі.

Бірақ нақты бір активке инвестициялау туралы шешімді кәсіпқойлар қабылдайтын. Олар табыстылық болмаса, салымшылардың кететінін, пайда болмаса, меншік иелерінің өздерін басқаларға ауыстыратынын білді. Ал дұрыс компанияларға салынған ақша, дұрыс қолға тигендіктен, мультипликативтік әсері жоғары болады.

Қазір БЖЗҚ ақшасы бюджет тапшылығын қаржыландыруға арналған мемлекеттік бағалы қағаздарға, тесіктер мен несиелерді жабу үшін квазимемлекеттік секторға, өтімділік тапшылығын қатты сезінген банктерге (рейтингтердің маңызы жоқ) қайта бөлінуде, ал енді ШОБ-ты қаржыландыру үшін 30 банкке тағы 200 млрд теңге бермек.

Негізгі өлшем — банктің несиеге қабілеттілігі. Оны қандай әдістемемен есептегені белгісіз, кімге қанша беретіні де әзірге белгісіз.

Қалай болғанда да, БЖЗҚ ақшасын бөлу енді тиімділік қағидатымен емес, қажеттілік пен жақындық қағидатымен жүзеге асады.

Бұл ретте экономикалық тұрғыдан алғанда, экономикадағы ақша көлемі ұлғаймайды, ресурстар жай ғана қайта бөлінеді, одан артық ештеңе емес.