Шартсыз базалық табыс: Қазақстанның оған неге қалтасы көтермейді

Шартсыз базалық табыс – армандағаннан зиян жоқ

Кеңес заманында «әркімге қажеттілігіне қарай, әрқайсысынан қабілетіне қарай» деген қағида болған. Ол жүзеге асқанда, социализмге қол жеткіздік деп айтуға болады.

Дамыған елдер бұған капитализм мен демократияның дамуы арқылы келді. Соның салдары ретінде келесі саты – халықтың базалық қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік беретін базалық табысты енгізу. Бірақ әзірге Финляндия мен Швейцария сияқты елдердің өзінде базалық табыс мәселесі үлкен сұрақ тудырып отыр, оны енгізу жөнінде пікір бір жерден шықпай, түпкілікті шешім қабылданған жоқ.

Шартсыз базалық табыс дегеніміз – мемлекеттің барлық азаматқа олардың мәртебесі мен табысына қарамастан төлейтін төлемі. Басқаша айтқанда, мұндай табысты теріс салық немесе табиғи рентаның бір бөлігін бөлу деп те атайды.

Шартсыз базалық табысты енгізу қажеттігінің екі негізгі сценарийі бар.

Бірінші теория жалпы ішкі өнімді әлеуметтік бөлуге негізделеді.

Шартсыз базалық табысты жақтаушылар өз теориясын халық арасында табысты әлеуметтік бөлу идеясына негіздейді, яғни кәсіпкерлер мен адамдар өз табысын қарапайым халықпен бөлісуі керек. Әлеуметтік бөлудің қажеттігі еңбек өнімділігінің айтарлықтай өсуінен туындап отыр. Жыл сайын адам еңбегін машиналар мен роботтар алмастырып барады, бұл халық үшін жұмыс орындарын құруға мүмкіндік бермейді, ал тиісті табысы жоқ халық өндірілген тауарлар мен қызметтерді тұтына алмайды. Базалық табысты енгізу алғашқы тұтыну мәселесін шешуге мүмкіндік береді, ал қайталама тұтыну енді тапқан табысқа негізделеді. Мұндай теория Швейцарияда басым, онда осы мәселе бойынша референдум өткізу жоспарлануда.

Бұл бағытта шартсыз базалық табыс орташа өмір сүру деңгейіне сай болуы тиіс.

Екінші теория кедейлікті азайту және халықты әлеуметтік қамтамасыз ету мәселелерін шешу үшін қажетті ең төменгі күнкөріс деңгейіне негізделеді. Әдетте мұндай теорияның негізінде халықты ең төменгі қажеттіліктер деңгейінде әлеуметтік қамтамасыз ету мәселесі жатады. Бұл жағдайда халық әлеуметтік көмектің орнына осы минимумды жабуға тиіс тұрақты ең төменгі табыс алады.

Мұндай табыстың деңгейі адамдардың өмір сүру деңгейін көтеру үшін жұмысқа орналасуға да мұқтаж болатындай болуы керек. Мысалы, ең төменгі табыс базалық шығындарды жабуға жетсе, адамдар өз өмір сүру деңгейін басқа азаматтармен салыстыра отырып, жұмыс істей беретін болады.

Екінші нұсқада жұмыс берушілер үшін жұмыс күшінің өзіндік құны да азаяды. Себебі барлық тұрғында шартсыз базалық табыс болады, сондықтан жұмыссыздық жоғары болғанда, жұмысшы әл-ауқатын арттыру үшін азырақ ақшаға да жұмыс істейді. Шартты түрде айтқанда, бұрын жұмысшы Х сомаға жұмыс істеуге дайын болса, шартсыз базалық табыс енгізілгеннен кейін ол Х минус шартсыз базалық табыс сомасына жұмыс істеуге дайын болады.

Қазақстан үшін шартсыз базалық табысты енгізу тек екінші нұсқа бойынша, яғни әлеуметтік мәселелерді шешу үшін ғана мүмкін.

Бұл ретте шартсыз базалық табысты енгізудің бірнеше негізгі проблемасы бар.

1. Шартсыз базалық табысты енгізген кезде қолданыстағы барлық жеңілдіктер мен жәрдемақыларды жою қажет болады. Алайда халықтың кейбір топтары жеңілдіктер түрінде шартсыз базалық табыстан да көп алады, өйткені бұл жерде ынтымақты жүйе қолданылады. Біреу көбірек алады, біреу азырақ. Мысалы, біреу ауруханаға бармайды, ал жеңілдіктер зейнеткерлерге жұмсалады, өйткені олар ауруханаға жиі барады. Бұл сақтандыру нұсқаларын көбірек енгізуді талап етеді.

2. Шартсыз базалық табысты енгізген кезде салықтарды, әсіресе неғұрлым ауқатты адамдарға салынатын салықтарды көтеру қажет болады. Өкінішке қарай, Қазақстанда тікелей салықтарды көтеру өте қиын, ал көтерудің көбі өздігінен әділетсіз болып табылатын жанама салықтар есебінен жүзеге асады. Тікелей салықтардың артуы көлеңкелі экономиканың өсуімен қатар жүреді.

3. Шартсыз базалық табысты енгізген кезде еңбек құнының мәселесі туындайды. Табысы төмен елдер үшін шартсыз базалық табысты енгізу керісінше нәтиже беруі мүмкін: халықтың бір бөлігі күн көруге қажетті ақша сомасын алып, өмір сүру жағдайын жақсартуға ұмтылмайды, бұл, керісінше, төмен ақы төленетін мамандықтардың қымбаттауына әкелуі мүмкін.

4. Шартсыз базалық табысты енгізген кезде инфляция үдейді, өйткені еңбекке емес, азаматтыққа негізделген қосымша табыс пайда болады. Бұл ақша тұтынуға жұмсалады және қосылған құн құрылмай-ақ, инфляцияға қосымша әсер етеді.

5. Көптеген адам масылдыққа салынады, өйткені қазіргі төмен табыс жағдайында оларда жұмыс істеуге ынта болмайды, себебі шартсыз базалық табыс қажеттіліктерін жабуға жеткілікті болады. Еңбек ресурстары тапшы Қазақстан үшін бұл мүлде қабылдауға келмейді.

Енді артықшылықтары туралы аздап

1. Мұндай табысты енгізген кезде әрбір азамат табиғи ресурстар есебінен қалыптасқан табыстан өз үлесін алады. Мысалы, мұндай шығындар мұнайдан түскен табыс есебінен жабылса. Бірақ мұнайдың қазіргі бағасы кезінде табиғи рента алу екіталай.

2. Шартсыз базалық табысты енгізу ішкі сұранысты арттырады және ішкі өндірушілерді ынталандырады. Шынында да, халықтың бір бөлігі тұтынуға жұмсалуы мүмкін қосымша табыс алады. Алайда біздің экономика құрылымында екі нәзік жайт бар: біріншіден, инфляция бұл әсерді жоққа шығаруы мүмкін, екіншіден, тұтыну құрылымындағы импорттың жоғары үлесі импортты көбейтеді де, әсер импорттаушы елдерге ауысады.

3. Шартсыз базалық табыс есебінен кедейлік мәселесі шешіледі, өйткені кедей халық өмір сүруге жеткілікті табыс алады, бұл қылмыс деңгейіне және қоғамдағы әлеуметтік шиеленіске әсер етеді.

Барлық бар артықшылықтары мен кемшіліктеріне қарамастан, басты мәселе осы жобаны қаржыландыру көздерінде жатыр, оны қаржыландыру үшін Қазақстан жеткілікті қосылған құн өндіруі тиіс.

Егер шартсыз базалық табыс ҚР-дың әрбір азаматына ең төменгі күнкөріс деңгейінде кепілдендірілсе, жылдық жалпы қажеттілікті есептеу қиын емес:

Ең төменгі күнкөріс деңгейі – 22 859 теңге

Елдің халқы – 17 693 500 адам

Жалпы қажеттілік – 22 859 х 17 693 500 х 12 = 4 853 468 598 000 теңге

2015 жылы бюджеттің жалпы шығыс бөлігі 8,227 трлн теңге болды, оның ішінде әлеуметтік қамсыздандыруға – 1,713 трлн теңге. Басқаша айтқанда, барлық жеңілдіктер мен әлеуметтік төлемдерді жойған күннің өзінде мемлекеттік бюджет (4,853 – 1,713 = 3,14) 3,14 трлн теңгеге немесе 38 пайызға өсуі керек, бұл қазіргі жағдайда мүлде мүмкін емес!

2015 жылғы мұнай табыстарын (олар Ұлттық қорға түседі) есепке алмағандағы жалпы салықтық түсімдер 4,883 трлн теңгені құрады. Демек, салық жүктемесін кемінде 64 пайызға арттыру керек.

Қазіргі жағдайда салық жүктемесін 64 %-ға арттыру екіталай әрі экономикалық тұрғыдан орынсыз.

Егер шартсыз базалық табысты мемлекет мұнай табысынан төлеуі тиіс табиғи рентаның бір бөлігі ретінде қарастыратын болсақ, ҚР Ұлттық қорына түсімдердің қанша болатынын анықтау қажет.

Сонымен, 2015 жылы Ұлттық қорға небәрі 1,613 трлн теңге түсті, ал бюджет тапшылығын жабуға 2,468 трлн теңге төленді. Басқаша айтқанда, қазіргі жағдайда Ұлттық қорға түсетін түсімдер елдің бюджет тапшылығын да жаппайды, бұл осы көзге сүйенуге мүмкіндік бермейді.

Мемлекеттік бюджеттің қазіргі жағдайында жалғыз ғана мүмкін көз – экономика өсімі есебінен салық базасын ұлғайту. Сондықтан қазіргі экономикалық көрсеткіштер кезінде мұндай тапшылықты жабу үшін экономика кемінде 65 пайызға өсуі қажет. Қазақстан экономикасының белсенді өсімі 1999 жылдан басталды, ал 2015 жылға дейін орташа өсім жылына 7 % болды. 2008 жылдан бастап экономиканың орташа өсімі 4,3 % құрайды. Экономика неғұрлым дамыған және оның базасы неғұрлым жоғары болса, экономикалық өсім соғұрлым төмен болады.

Биыл өсім нөлге тең деп күтілуде, сондықтан салық базасының кеңеюін тек келесі жылдан бастап байқауға болады. Алдағы 10 жылда орташа өсім жылына 3 % деңгейінде болады деп жорыйық. Онда ең төменгі табыс деңгейін төлеуге мүмкіндік болуы үшін экономика 65 %-ға өсуі керек, ал бұған жылына 3 %-дан үзіліссіз өскенде шамамен 17 жыл қажет болады.

Сонымен, шартсыз базалық табысты енгізу мүмкіндігі туралы мәселе өзекті емес, оны 2034 жылы, яғни 18 жылдан кейін қарауға болады.