Жекешелендіруді қалай жүргізу керек: мемлекеттік активтердің үш санаты

Қазақстандағы жекешелендіру туралы

Жекешелендірудің екінші толқыны туралы тек жалқау ғана айтпайды. Бәрі де айтып жүр, бірақ қанша сатылғанын және тағы қанша сату керек екенін жұрттың аз-ақ бөлігі біледі. Мен бірінші толқынды онша сезінбедім, оның қашан басталып, қашан аяқталғанын, қорытындысында нені сатып, нені қалдырғанын білмеймін. Тек бір-екі компанияны IPO-ға шығарғаны есімде, оның өзі де онша сәтті болмады.

Енді мемлекеттік меншік объектілерін ауқымды жекешелендіру туралы айтып жүр. Ол үшін Yellow Pages Rules деген «ақылды» батыстық сөзді қолданады. Оның мәні — жеке меншікте жұмыс істей алатынның бәрін жеке меншікке беру, егер ол ұлттық қауіпсіздікке қатер төндірмесе.

Нені мемлекет иелену керек, нені жеке меншік иелену керек — айқын шек жоқ. Мысалы, «ҚазМұнайГаз» да, «Қазатомөнеркәсіп» те жеке компания бола алады. Сонда оларды неге толық көлемде жекешелендірмейді?

Бұл жекешелендірудің бәрі — түсініксіз процесс: оның мақсаты да, міндеті де, жалпы нені қалайтыны да белгісіз.

Жекешелендірудің негізгі проблемаларын және мемлекет жекешелендіру алдына қандай мақсат қоятынын, не қоюы керек екенін қарастырайық.

Түрлі шенеуніктердің БАҚ-тағы үзінді сөздерін талдағанда, мемлекеттің мынаны қалайтыны байқалады:

1. Проблемалық активтерді сату. Мұндай активтер көп жиналды, негізгі бизнес мұндай баластты енді көтере алмай, одан құтылуға шешім қабылдады.

Мұнда екі негізгі проблема туындайды:

• мұндай баласттардың құны осы активтердің нарықтық құнынан әлдеқайда жоғары (себебі көп, көбіне тиімсіздік), бірақ шенеунік өзіндік құннан төмен сата алмайды, өйткені бірден күдік туады: объектінің құны неге нарықтықтан төмен? Сондықтан объект неғұрлым ірі болса, шығынды жасырып, оны сату соғұрлым қиын.

Жеке инвестор, әрине, шамадан тыс жоғары бағамен сатып алмайды.

• мұндай объектіні сатып алуға ақшаның болмауы. Нарыққа көп мөлшерде өтімсіз актив шығарған мемлекет ұсынысты арттырады, бірақ жеке секторда мұның бәрін сатып алуға ақша жоқ, әсіресе шамадан тыс жоғары бағамен. Несие жоқ, ал өз қаражаты анық жетпейді.

Осыған байланысты не істеу керектігін түсіну үшін бағдарлама әзірлеу қажет.

2. Объектілерді басқару сапасын арттыру және жеке секторға берілетін қорлардың қайтарымын көбейту. Жеке сектор тиімдірек меншік иесі, ұсынылатын объектілермен жақсырақ жұмыс істейді деген ой бар сияқты. Бірақ мұнда ең бастысы — жеке меншік иесі мүлікті мақсатына сай пайдалануы және лезде түсетін пайданы емес, ұзақ мерзімді пайданы көздеуі тиіс. Ал объектілер тиісті кепілдіксіз жеке меншікке берілгенде, бұған қол жеткізу қиын.

Бұл кейстің тағы бір, негізгі проблемасы: мемлекет ең тартымды жобалар бойынша тек шағын үлесті сатып, бақылауды өзінде қалдырғысы келеді. Бұл — абсурд шешім, себебі:

портфельдік инвестор ұзақ мерзімді бағалауда мемлекеттің бақылауды қалдырғанынан ештеңе өзгермейтінін, актив сапасы жақсармайтынын түсінеді, ал құлдырап тұрған нарықта пайда табу мүмкін емес.

3. Активтерді сатудан бюджетті толықтыру. Бұл екіталай, өйткені қазір елде сатып алуға ақша жоқ, ал шетелдік агенттер, әсіресе рейтингтер төмендегеннен кейін, бізге келе қоюы неғайбыл.

Мұндай жағдайда не істеу керек?

Барлық активтерді үш бөлікке бөлу қажет:

1. Мемлекет өзінің қатысуын портфельдік акционер деңгейіне дейін қысқартуы тиіс ұлттық компаниялар (бұл «Самұрық-Қазынаның» негізгі міндеті сияқты). Ол үшін 51 пайыз және одан да көп сату керек. Менің ойымша, ең оңтайлысы — 75 пайыз минус 1 акцияны орналастыру. Мемлекет бұғаттаушы пакетті өзінде қалдырады, қалған акциялар көптеген акционер арасында бөлінеді. Бір бөлігін шетелде сатуға болады, бір бөлігін өз халқымыз арасында жеңілдікпен сатуға болады (бірақ мұнда біздің халық кейін мұның бәрін алыпсатарларға қайта сатып жібермейтіндей етіп ойластыру керек; сірә, үлесті үш жыл ішінде қайта сату құқығынсыз, ал одан ертерек сатса, сатып алу сәтіндегі нарықтық баға мен сатып алу бағасының арасында туындаған айырманы төлеумен). Мұндай жеңілдік халықтың акция сатып алуын ынталандыру үшін айтарлықтай болуы тиіс. Ал бір бөлігін Қазақстандағы институционалдық инвесторларға сату керек болады.

Бұл ұлттық компаниялардың ашықтығын арттырады, Директорлар кеңесінің рөлі күшейеді және корпоративтік басқарудың үздік тәжірибесі енгізіледі. Осы схемамен «ҚазМұнайГазды», «Қазатомөнеркәсіпті», «Самұрық-Энергоны», «ҚЕГОК-ты», Air Astana-ны және «Тау-Кен Самұрықты» сатуға болады.

2. Ұлттық компаниялардың бейінді емес активтері: олар қолма-қол ақша тудырады, оларды бағалауға болады және жеке компаниялар сатып ала алады. Бұл — экономикасы түсінікті, бағасы шынайы ұлттық компаниялардың орта еншілес ұйымдары. Оларды аукцион арқылы және нақты ақшаға сату керек, сондай-ақ ЕДБ-ге дәл осындай активтер үшін міндетті өзіндік қатысу шартымен қаражат бөлінетін нұсқаны да қарастыруға болады. Мемлекет ақшаның бір бөлігін бірден алады (өзіндік қатысу түрінде), ал ЕДБ осы объектілерге нақты үміткерлерді іріктеу құралы болады.

3. Қосымша күрделі салымдарды немесе бизнесті толық қайта бағдарлауды қажет ететін қоқыс активтер. Мұндай активтер көп болады. Бұл — белгілі бір себептермен жұмыс істемейтін, жай ғана баласт болып салмақ түсіріп тұрған барлық бастамалар. Мұндай активтерді жай металл сынығы ретінде немесе негізгі құралдар ретінде сатуға болады, бірақ мұның тиімді әрі дұрыс жасалатыны сөзсіз емес. Бұл жағдайда ең оңтайлы нұсқа — инвесторға ұзақ мерзімге бөліп төлеумен сату, бизнес-жоспарды немесе жаңа инвестор бұл объектіні қалай көтермек екені туралы көзқарасын ұсынумен. Инвестордан қамтамасыз ету алып, ең төменгі өзіндік қатысуды талап ету керек.

Бөліп төлеуді дисконттау мұндай активтерден түскен нақты шығындарды көрсетпеуге, оларды ақша ағындарын дисконттауға ауыстыруға мүмкіндік береді.

Жекешелендіру жөніндегі көзқарасым шамамен осындай.