Сұраныс ұсынысты тудырады: дағдарыс кезінде экономиканы қалай ынталандыруға болады

Сұраныс ұсынысты тудырады

Жуырда әріптестерім және жолдастарыммен (Жарас Ахметов және Ануар Д. Ушбаев) бірге қазіргі экономикалық жағдайдан шығудың мүмкін жолдары туралы өз ой-тұжырымдарымызды жаздық.

Бүгін 2016 жылғы қаңтардағы экономиканың қысқа мерзімді индикаторлары жарияланды. Олар, жұмсақ айтқанда, онша жақсы емес және біздің ұсыныстарымызды растайды.

Қысқа мерзімді экономикалық индикатор 98,5 пайызды құрады, бұл елдегі рецессияны көрсетеді.

Көптеген салалар құлдырады, ең алдымен өнеркәсіп, негізінен тау-кен өнеркәсібінің есебінен.

Бірақ ең қорқыныштысы бұл емес, одан да жаманы сауда физикалық көлемде 7,3 пайызға, ал көтерме сауда 9%-ға құлдырады!

Бұл нені білдіреді? Бұл экономикалық субъектілердің сатып алуға ақшасы жоқ екенін білдіреді.

Басқаша айтқанда, сұранысты ынталандырмасақ, ақшасыз ештеңе сатып ала алмаймыз. Жақын болашақта бұл өңдеу өнеркәсібіне әсер етеді: ол не қоймаға жұмыс істейді, не рецессияға ұшырайды. Сауда — ықтимал құлдыраудың алғашқы индикаторы.

Шын мәнінде, біздегі экономикалық саясаттың бәрі ұсынысты ынталандыруға құрылған. Яғни ақшаны Ұлттық компанияларға, банктерге, Ұлттық чемпиондарға, Даму институттарына береді, ал бұл ақшаның бәрі не ұсынысты ынталандырады, не бұрыннан бар компаниялардың міндеттемелерін шешуге кетеді. Қаражатты мұндай бөлу тек тиімсіздікті ынталандырады, ал өндірісті ынталандыратын мультипликатор мұнда мүлде жоқ.

Мұның неге солай болатынын қысқаша түсіндіруге тырысайын.

Сұраныстың үш түрі бар:

1. Жеке сектор тарапынан сұраныс

2. Мемлекеттік сұраныс

3. Экспорт

Басқа нұсқа жоқ. Дағдарыс жағдайында тұтынуды, оның ішінде дәл базалық тұтынуды ынталандыру өмірлік маңызды. Себебі Қазақстанда азық-түлік, базалық қызметтер, бірінші қажеттілік тауарлары және т.б. сияқты базалық өндірістерді іске қосу оңайырақ. Олай болмаған жағдайда біз импортты ынталандырамыз.

Тұтынушылардың ақшасы болмаса, олар тұтынуды азайтады, бұл экономикаға әсер етеді. Тұтынуды арттыруға мүмкіндігі бар тұрғындарға ақшаны тікелей берсек, ол тікелей тұтынуға бағытталады және ең сапалы әрі арзан тауар өндіретін ең тиімді өндірушілерге (сатушыларға) барады. Осылайша ақша сапалы тауар өндірушіге жетеді.

Ал ақшаны банктерге және Ұлттық компанияларға берсек, ол ағымдағы қаржылық проблемаларды шешуге және қоймаға жұмыс істейтін тауарлар өндіруге жұмсалады. Мұндай ақша желге ұшқан ақша, өйткені халықтың сапасыз тауарларды сатып алуға ақшасы жоқ.

Мемлекеттік тапсырыс бойынша ақша кәсіпкерге жеткен күннің өзінде де, ол не кәсіпкерге дейінгі жолда делдалдық ұйымдар мен адамдардың қолында қалады, не жинаққа немесе тұтынушылық инвестицияға (үйлер мен көліктер, негізінде — импорт) кетеді, не шетелге шығып кетеді. Сонда мұндай қолдаудың әсері нөлге тең болады. Дағдарыс кезінде ақшаны өндіріске емес, сұранысқа бөлудің тиімді болатыны сондықтан.

Сұраныстың ұсынысты тудыратыны, керісінше емес екені бәріне белгілі. Ал бізде, егер ҚТЖ-ға ақша берсе, халық қазақстандық шұжықты сатып алуға жүгіре жөнеледі деп шешкен сияқты, шамамен солай.

Мемлекеттік шығыстарды арттыру пайда әкелмейтін, бірақ кедей халықты жұмысқа тартып, сөйтіп оларға тұтынуға ақша беретін еңбек сыйымдылығы жоғары өндірістер құруға бағытталуы тиіс. Еңбек армиясы қосымша табыс тауып, жұмыс дағдысын жоғалтпас еді, ал тапқан табысы тұтыну арқылы өндірушілерге жетер еді.

Қарапайым мысал: мемлекеттік қаражат бөлінгеннен кейін бір пысық адам 1 млн доллар алса, ол оны не шетелге шығарады, не үй немесе бір-екі көлік сатып алады. Ал сол 1 млн долларды 10 000 адам алса, олар оны күмәнсіз жұмсайды және ақша экономикада қалады.

Біздің баяндамамыздың бір тармағын өте қарапайым тілмен жазып шықтым. Келесі жазбада Қазақстанның экспорты туралы жазуға тырысамын.