2016 жылдың басында Қазақстан экономикасының бес құрылымдық проблемасы

Кеше Ұлттық Банк басшысының сөзін келтірген едім, сонда маған: «Ал не істеу керек, сізде қандай да бір ұсыныс бар ма?» деп сұрады. Бүгін жауап беремін деп уәде бердім.

Алдымен айтарым: Қазақстанның қазіргі жағдайы өте-өте күрделі, кез келген шешім бір нәрсені құрбан етуді талап етеді.

Әрине, жоғарыда отырып шешім қабылдайтындардың өз мақсаттары мен міндеттері бар, олар соларды ұстанады, қазір олардың орнында болуды ешкімге тілемейсің.

Екінші мәселе — нақты әрі дұрыс шешім қабылдау үшін көбірек талдамалық ақпарат қажет. Көп нәрсе сол шешімдердің сапасына байланысты.

Алдымен Қазақстан экономикасының бірінші кезектегі проблемалары қандай екенін айқындап алу керек, содан кейін ғана әр міндетке шешім іздеу керек.

Қалай болғанда да, қазіргі дағдарыс құрылымдық сипатта, сондықтан кез келген қысқа мерзімді шара міндеттерді шешпейді, оларды тек уақытша тоқтата тұруы мүмкін. Құрылымдық проблемаларды шешу үшін барлығын түбегейлі жаңғыртуға бағытталған ауқымды құрылымдық реформалар қажет.

1. Қазіргі уақытта мемлекеттің алдындағы басты проблема — бюджетке салық түсімдерін қамтамасыз ету. Теңгенің әлсіреуінің негізгі себептерінің бірі де осы, өйткені инфляция мен номиналды кіріс бөлігі өскен сайын бюджетке түсім де артады. Мемлекеттік шығыстардың көпшілігі валютаға байланбаған және индекстелмейді, сондықтан теңге құнсызданған жағдайда шығыс бөлігі кіріс бөлігіндей жылдам өспейді. Оның үстіне, теңгенің құнсыздануы Ұлттық қор бойынша бағамдық табыс алуға және Ұлттық қорға түсімдерді көбейтуге мүмкіндік береді, себебі қорға түсетін негізгі салықтар АҚШ долларының бағамына байланған.

2. Банк секторы және өтімділік. Елдегі инфляцияны тежеу үшін және дедолларизация жөніндегі күрес желеуімен Ұлттық Банк банк секторындағы теңгелік өтімділікті шектеп отыр. Соның салдарынан банктер қарыз алушыларға теңгемен несие бермейді, ал АҚШ долларымен беруде үлкен шектеулер бар, сондықтан доллармен несие әр қарыз алушыға бере бермейді. Нәтижесінде көптеген банктер қазір доллар ұстап отыр да, ештеңе істей алмайды. Классикалық банк ісінде АҚШ долларындағы міндеттемелердің көлемі АҚШ долларындағы активтердің көлеміне тең болуы тиіс. Экономика субъектілерінің көпшілігі долларға ауысқандықтан, теңгерімсіздік пайда болды: көптеген банктердің, әсіресе ескі банктердің, несиелерінің басым бөлігі теңгемен берілген, ал банктердің міндеттемелерінің теңгеден долларға ауысуы активтердің ауысуынан әлдеқайда жылдам жүріп жатыр. Сондықтан көптеген банктер девальвациядан бағамдық шығынға ұшырауы мүмкін, ал бұл банктердің капиталына әсер етеді. Алайда девальвация тәуекелін қарыз алушыларға аударып үлгерген банктер де үлкен проблемаға тап болады, өйткені олардағы NPL өседі: қарыз алушылардың міндеттемелері номиналды түрде екі есе өседі, ал олардың табыстылығы олай өспейді. Сонымен бірге олардың қазіргі кепіл қамтамасыз етуі жаңа міндеттемелерді жаппайды, себебі валютамен есептегенде ол да құнсызданады, бұл қарыз алушыны несиені қайтарудың орнына кепілді тапсыруға итермелейді. Бұл несиелердің жаппай қайтарылмауына және біз 2009 жылы көрген проблемаларға әкеледі. Банктер теңгелік кез келген түсімді активтер мен пассивтердің құрылымын теңестіру үшін долларға айналдырады, бұл да теңгеге қысым түсіреді.

БТА мен Альянс тәжірибесі мемлекеттің банктерді құтқара алмайтынын көрсетті, сондықтан мемлекеттен көмек күтуге болмайды, ал тіпті бір банктің күйреуі бүкіл банк жүйесінің карта үйіндей құлауына әкеледі. Бұл — ел үшін ең үлкен қауіп, сондықтан Ұлттық Банк бұған назар аударуы тиіс.

3. Экономиканың долларизациясы. Жеке және заңды тұлғалардың көпшілігі қолма-қол ақшаны АҚШ долларымен ұстайды және теңгемен түскен ең болмашы түсімді бірден АҚШ долларына айналдырады. Ұлттық Банктің әлсіз теңге қажет деген мәлімдемелері экономика субъектілеріне долларды қайтадан теңгеге айналдыру туралы шешім қабылдауға мүмкіндік бермейді. Рубльге жасырын байлану көпшілікті рубльді бақылауға мәжбүрлейді, ол құнсызданған сайын теңгеге қысым да күшейеді, өйткені көпшілік теңге рубльдің ізімен одан әрі әлсірейді деп күтеді. Жалпы, кез келген валютаға байлану — жаман нәрсе.

4. Елдің төлем балансы. Мұнай бағасының төмендеуімен елдің төлем балансы айтарлықтай қысқарады, капиталдың кетуі де қосылғанда, мұндай баланс теріс болады.

Капиталдың өзгерісі валютамен көрсетіледі, сондықтан теңге бағамының өзгеруі капиталдың кетуіне әсер етпейді. Сонымен бірге дағдарыс кезінде сыртқы инвестициялар мен қарыздардың түсімі әрдайым қысқарады, ал қазіргі міндеттемелер жағдайында елден капитал кетеді.

Балансты теңестірудің жалғыз мүмкіндігі — импортты қысқарту, бұған тек девальвация арқылы қол жеткізуге болады. Девальвация неғұрлым терең болса, импорт қымбаттағандықтан, ол соғұрлым көбірек қысқарады. Бірақ девальвацияның импортты қысқарта алмайтын сәтін анықтау үшін барлық импорттың икемділігін қарау керек.

5. Экономика проблемалары. Жоғарыда аталған барлық проблема экономика проблемаларына әкеледі, олар мына жайттармен байланысты:

6. Тұтынушылық сұраныстың қысқаруы тұтынудың және өндірістің қысқаруына әкеледі.

7. Айналым капиталының қысқаруы өндірістің қысқаруына әкеледі.

8. Іргелес тұтынудың, ең алдымен жер қойнауын пайдаланушылар тарапынан, қысқаруы өндірістің қысқаруына әкеледі.

9. Өндіріспен салыстырғанда валютаны сақтаудан табыс табу мүмкіндігі өндірістің қысқаруына әкеледі. Басқаша айтқанда, егер кәсіпкердің айналым капиталы мен жылына 30 пайыз табыс әкелетін өндірісі болса, ал ол айналым капиталын ақшаға айналдырып, валютаға ауыстырса және одан жылына 500 пайыз табыс тапса, оның өндіруге деген ынтасы болмайды. Ол қалдықтарды сатып жібереді (айтпақшы, бұл төмен инфляцияның факторларының бірі болған шығар), ақшасын долларға айналдырады да, құлдыраудың түбін күтіп отырады.

10. Қазақстан технологиялық жабдық өндірмейді, ал қазіргі жағдайды ескерсек, барлық жабдықтың екі есе қымбаттауы жаңа өндірістерді жай ғана рентабельсіз етеді, сондықтан қазір барлық инвестициялық жобалар тоқтайды, бұл орта мерзімді перспективаға өте жаман әсер етеді. Экономиканы, сірә, қол еңбегі есебінен әртараптандыратын боламыз))))

Сонымен, шешуді қажет ететін негізгі қазіргі проблемаларды сипаттадық. Ұсыныстарымызға келсек, Жарас Ахметовпен бірге өз көзқарасымызды жазуға шештік, бірақ бұл сәл кейінірек болады.