МЖӘ туралы жаңа заң: мүмкіндіктері мен кемшіліктері

МЖӘ – жаңа бетбұрыс

МЖӘ – бұл мемлекеттік-жекеменшік әріптестік.

Мәні мынада: пайдалылық нормасы жеткіліксіз, бірақ әлеуметтік міндеттемелер мен кепілдік берілген табыс бар, не білім мен тәжірибе жетіспейтін кейбір жобаларға жеке инвесторларды тарту керек.

Жуырда МЖӘ туралы жаңа заң шықты. Ол МЖӘ-нің бұрынғы түсінігіндегі негізгі құқықтық коллизияларды жоюға тиіс, өйткені МЖӘ туралы мұндай заң болмаған, тек Жобалық қаржыландыру және секьюритизация туралы заңда және Концессиялар туралы заңда жекелеген аталымдар немесе ишаралар ғана болған.

Заңды жылдам оқып шығып, көп нәрсе өзгертілді, толықтырылды және нақтыланды деп айта аламыз. МЖӘ иерархиялар бойынша бөлінді, МЖӘ құру рәсімдері жазылды, мемлекет нені істей алатыны мен нені істей алмайтыны белгіленді.

Әдетте МЖӘ қағидаты бойынша инфрақұрылымдық жобалар жүзеге асырылады, мысалы, жолдар, құбырлар, АЭА инфрақұрылымы, кейбір мемлекеттік объектілер, көлік тұрақтары және тағы басқалар.

Мемлекеттің басты міндеті – жоба тәуекелдерінің бір бөлігін жеке инвесторға беру, сондай-ақ мұндай жобаларға қаржыландыру көздерін тарту.

Мемлекет, әдетте, мұндай объектіні оңтайлы салып, бақылай алмайды, одан түсетін табысты да барынша арттыра алмайды. Сондай-ақ дағдарыс жағдайында мемлекетке мұндай жобаларға қаржыландыру тарту қажет, ал қазіргі уақытта бұл өте күрделі міндет.

Инвестордың қаржыландыру беруі үшін бірнеше нәрсе маңызды:

1. Қаржыландырудың қайтарымдылығы – салынған қаражаттың қайтарылатынына кепілдік.

2. Қаржыландырудың қолайлы кірістілігі – МЖӘ объектісі тиісті кірістілік әкелетініне сенімді болу.

3. Объектіні пайдалануға бергеннен кейінгі қолайлы басқарылымдылық – объектінің тиісті түрде басқарылатынына сенімді болу.

4. Объектінің құрылысы тиімді және ең аз шығынмен жүргізілуі.

Сондықтан МЖӘ құру кезінде мемлекет жобаны және кепілдіктерді ұсынады.

Кепілдік дегеніміз, әдетте, объектінің түріне қарай, кепілдік берілген ақша ағыны, мемлекеттік кепілдіктер және объектіні бірлесіп қаржыландыру болуы мүмкін, бірақ мемлекеттің функциялары осымен аяқталады, одан әрі барлығын жеке инвестор жасайды: жобаның операторын іздейді, қаржыландыру тартады және жобаны жүзеге асырады. Мемлекет тек бақылайды, араласпайды.

Мемлекеттік құрылымдардың қайсысы бұл тетікті бірінші болып пайдалана алатынын көру қызық болады.

Менің ойымша, жаңа заңды ең жақын арада әрі жедел қолдануға болатын жер — Алматы, Астана және Шымкент сияқты ірі қалалар.

Мысалы, Алматы мен Алматы облысында – бұл, сөзсіз, БАКАД.

Одан әрі дәл осындай қағидатпен Алматыда метро салуға, ақылы тұрақтар құруға және жолаушылар көлігі қозғалысын ұйымдастыруға, су құбырларын, кәріздер салуға, газдандыру жүргізуге болады. Жалпы, тұрақты кепілдік берілген табысы бар, бірақ қайтарым мерзімдері ұзақ барлық нәрсеге болады.

Алайда жаңа заңда, менің ойымша, оның толыққанды жұмыс істеуіне кедергі келтіретін нәрселер де бар.

1. МЖӘ үшін кім жауап беретіні түсініксіз, өйткені субъектілер тым көп болып шықты. Мемлекеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган (ҰЭМ), бюджеттің орындалуы саласындағы орталық уәкілетті орган (Қаржымині) бар. Мемлекеттік мүлік саласындағы уәкілетті орган (Қаржымині Мемлекеттік мүлік комитеті), салалық уәкілетті орган (бейінді министрлік), монополияға қарсы комитет бар, мәслихаттар, сондай-ақ жергілікті атқарушы органдар бар. Заңда сонымен қатар ҰКП да аталған (ҰКП-ның мұнда не қатысы бар екені де түсініксіз).

Бірақ сонымен бірге мемлекеттік-жекеменшік әріптестік орталығы құрылады, ол сараптама жасайтын, оқытатын және ұсынымдар беретін жиынтық орган болмақ.

Нәтижесінде бүкіл осы МЖӘ-нің локомотиві мен қозғалтқышы кім болатыны түсініксіз.

2. Жеке инвесторға борышты сату мүмкіндігін неге екені белгісіз күрделендірген. Борышты тек мемлекеттің рұқсатымен ғана сатуға болады. Алайда борышты құрылымдау және оны сату – көбірек агенттерді тарту мүмкіндігі.

МЖӘ бойынша құқықтарды кепілге беру үшін де мемлекеттің келісімі қажет. Басқаша айтқанда, жеке әріптес осы мақсатта кредит алғысы келсе, оған объектіні кепілге беруге мемлекеттің келісімі керек болады, дәлірек айтқанда, объектіні емес, МЖӘ бойынша құқықтарды кепілге беруге.

Бұл жер қойнауын пайдалану туралы заңның аналогы сияқты, ол жер қойнауын пайдалануды кредиттеу мүмкіндігін түбегейлі жойды.

3. Борыштық бағалы қағаздар туралы мүлде ештеңе жазылмаған, ал мұндай жобаларға объектінің жұмыс істеуінен кепілдік берілген ақша ағыны бар облигациялар шығарылса, қисынды болар еді, бұл мұндай объектілерді қаржыландыру нысандарының әртүрлілігін арттырар еді.

4. ҰКП. Белгілі болғандай, жеңілдетілген нысан бойынша МЖӘ-нің әлеуетті қатысушылары тізіміне ену үшін ҰКП-дағы осындай тізімге ілігу керек. Басқаша айтқанда, жобаға қатысуға бола ма, жоқ па, соны ҰКП айқындайды, бұл кәсіпкерді ҰКП-ға тәуелді етеді, ал шын мәнінде ҰКП кәсіпкерге тәуелді болуы тиіс сияқты еді. ҰКП жұмысының мәні өзгереді: ол кәсіпкерге көмектесуші болудан билігі бар белсенді күшке айналады, тек мемлекетке қатысты емес, бизнеске қатысты.

Жаңа заңның негізгі кемшіліктері қысқаша алғанда осындай.

Иә, тағы бір нәрсе: жаңа заң ескілерін жоймайды, ал бұл тағы да шатасуға әкеледі.