ҚҚС-тың мәселесі неде және оны жүйені ауыстырмай қалай түзетуге болады

Қосылған құн салығы

Жанама салық салу жөніндегі бүкіл салық жүйесін өзгертудің басты себебі — дәл осы салық.

ҚҚС-тың қалай көрінетінін және қалай есептелетінін өткен жазбамда сипаттағанмын.

Жүйені не үшін өзгерту керектігін түсіну үшін ҚҚС-тың мәселесі неде екенін түсіндіріп көру қажет.

Қазақстанда, әдетте, бір нәрсе дұрыс болмай жатса, оны түзеуге емес, қайтадан жасауға тырысады. Нәтижесінде бұл қымбатқа түседі, ал тиімдірек болатыны даусыз емес.

Мен, әсіресе дағдарыс кезеңінде және экономикамыздың болашағы бұлыңғыр тұста, қолданыстағы жүйені жетілдіруді жақтаймын.

Сонымен, Қазақстанда ҚҚС-ты реформалаудың негізгі себептері қандай?

1. Жалған кәсіпкерлік. Ойдан шығарылған жұмыстар мен қызметтерге шот-фактуралар жазып, кіріс ҚҚС-ын көрсететін компаниялар бар. Кейін бұл ҚҚС есепке алынып, төленуге тиіс ҚҚС азаяды. Осылайша салық салынатын база төмендетіледі, ал бюджет ҚҚС-ты толық алмай қалады: жалған кәсіпкер ҚҚС төлемейді, ал компания оны есепке алады.

2. ШОБ арқылы ҚҚС-ты оңтайландыру. Көптеген компания ҚҚС төлемеу үшін қызметін бөлшектеп, айналымды төмендетіп көрсетеді, сөйтіп салық салынбайтын айналымға түсіп, ҚҚС төлемейді. Бұл схема ҚҚС төлемеу үшін қолданылады, бірақ кіріс ҚҚС-ы өзіндік құнға жатқызылады, ал ҚҚС тек осы кәсіпорынның қосылған құнынан ғана төленбейді. Сонымен қатар көпшілік бұл схеманы ақшаны қолма-қолға айналдыру үшін де пайдаланады, өйткені мұнда ҚҚС та, КТС та жоқ.

3. Ірі салық төлеушілерді мониторингілеуде тұрған ірі салық төлеушілердің экспорттық түсімі. Мәселе мынада: мұндай компаниялар ҚҚС-ты жеңілдетілген схемамен қайтарады, ал олар бойынша пирамида әрдайым құрыла бермейді. Пирамида құрылмаса, тізбек бойында біреу ҚҚС төлемеген, ал оны қайтарып жатыр деген сөз.

4. Көлеңкелі бизнес. Қазақстанда көлеңкеде жүзеге асырылатын бизнестің үлесі бар. Мысалы, базардағы «челноктар», өнімді өзінің қосалқы шаруашылығында өндіргендерден сатып алып қайта сататын алыпсатарлар, АҚШ-тан немесе Еуропадан тауар әкелетін, оның түскенін 10-20 адамның атына рәсімдейтін Instagram-да сатушылар және тағы басқалар. Олардың бәрі ҚҚС төлемейді, ал олармен күресу өте қиын.

5. Экспорттаушылардағы инвестициялық ҚҚС. Көптеген компания инвестициялық кезеңнен кейін кіріс ҚҚС-ының үлкен көлемін жинап қояды. Компания жөнелтімнің тұрақтылығы және 70 пайыз өлшемдеріне сәйкес келе салысымен, әрине, жиналған ҚҚС-тың бәрін қайтаруға өтініш береді. Нәтижесінде экспорттаушы компаниялардың инвестициялық өсу кезеңінде мемлекет әлі қосылған құнға көшіп үлгермеген ҚҚС-тың үлкен сомаларын төлейді де, ҚҚС құрылымында теңгерімсіздік туындайды.

Жалпы, мемлекеттің ҚҚС-ты төмен көрсетуге байланысты проблемасы көп, бірақ соның салдарынан бизнесте де проблема бар:

1. Егер компания ірі салық төлеушілердің топ-300-іне кірмесе, шоттарда жиналған ҚҚС-ты қайтару үшін көп уақыт қажет. Бұл төленген ҚҚС-ты компания қызметіне пайдалануға мүмкіндік бермейді. Бұл актив қозғалыссыз қалады, ал компанияның инвестициялық кезеңі ұзарады.

2. Пирамида. ҚҚС-ты қайтару үшін салық қызметі көшпелі салықтық тексеру жүргізіп, жеткізушілер пирамидасын құруға тиіс. Егер жеткізушілердің бірі ҚҚС төлемеген болса, бұл сома саған қайтарылмайды. Бұл жақсы әдіс, бірақ оның өте үлкен кемшілігі бар: пирамида көбіне субъективті түрде құрылады, өйткені жеткізушіңнің ҚҚС-ты дәл сенің тауарларың, жұмыстарың мен қызметтерің бойынша төлемегенін, басқа контрагенттің тауарлары, жұмыстары мен қызметтері бойынша емес екенін анықтау қиын. Салықшылар мұны қарамайды, өз ыңғайына қарай жасайды, нәтижесінде бұл сыбайлас жемқорлыққа жол ашады. Тағы бір жайт: салық төлеуші жеткізушілерге тәуелді күйге түседі, ал іс жүзінде оған ықпал ету мүмкіндігі жоқ. Менің ойымша, жеткізуші ҚҚС төлемесе, бұл жеткізушінің және Салық қызметінің мәселесі. Бірақ бізде бұл сатып алушының да мәселесіне айналып отыр. Әрине, бұл тек сенімді компаниялармен жұмыс істеуге ынталандырады, бірақ екінші жағынан, заңды тұрғыдан қарасақ, компанияның жеткізушіге ешқандай қатысы жоқ. Қалыпты елде компания дұрыс болып шығып, ҚҚС-ты мемлекеттен сот арқылы талап ете алар еді. Бізде бұл қиын әрі қымбат.

3. Жөнелтімнің тұрақтылығы. Компанияның жиналған ҚҚС-ты қайтаруға құқығы болуы үшін өлшемдердің бірі — жөнелтімнің тұрақтылығы, яғни қатарынан үш тоқсан бойы тұрақты экспорт болуы керек. Егер дұрыс есімде болса, солай. Іс жүзінде мен бір компанияда жұмыс істедім, бізде экспорт 100 пайыз болды, ал жөнелтімді жарты жылда бір рет жасадық. Өкінішке қарай, мұндай компания жөнелтімнің тұрақтылығына кірмеді, ал салық қызметіне бұл біздің технологиямыз солай екені бәрібір болды. Бұл — заңнамадағы олқылық.

4. Қаржы ұйымы болып табылмайтын тұлға берген қарыз бойынша сыйақыға салық салу. Бұл, әсіресе инвестициялық компаниялар үшін өте ыңғайсыз. Олар тегін қарыз бере алмайды, бірақ сонымен бірге сыйақыны өтеуді кейінге қалдыруы мүмкін. Нәтижесінде компания әлі алмаған табыс бойынша ҚҚС төлейтін болады.

Әлі де түрлі теңгерімсіздікті көптеп жазуға болар, бірақ неліктен күн тәртібіндегі проблемаларды шешудің орнына ҚҚС-тан бірден түбегейлі бас тартуды шештік?

Сонымен, қорытындылай келе, негізгі проблема — ҚҚС-тың төленуін және оның есепке алынуын бақылау мүмкін еместігі. Онымен қалай күресуге болады?

Қазір электрондық шот-фактуралар жүйесі белсенді әзірленіп жатыр. Менің ойымша, бұл бастама проблемалардың бір бөлігін шешеді.

Алайда негізгі мәселе — ҚҚС төлеушілерді ҚҚС-ты төлеуге қалай мәжбүрлеуге болатынын, оны қолма-қол ақшаға айналдыруға болмайтындай етуді түсіну.

Бұл бағытта проблеманы шешудің екі нұсқасы бар:

1. Жалған кәсіпкерлерді анықтау және жазалау үшін сот және құқық қорғау жүйесін жетілдіру. Бұл жазаның бұлтартпайтындығын талап етеді. Біздің мемлекетте, өкінішке қарай, мұндай өзгеріс жақын арада болмайтынын, үлкен трансформацияларды қажет ететінін мойындау керек.

2. ҚҚС төлеу жүйесінің өзін қатаңдату немесе өзгерту. Менің ойымша, бұл жағдайда ҚҚС қозғалысын тауар қозғалысынан бөлу нұсқасын қарастыруға болады.

Қалай болғанда да, әр бағытта қозғалу керек.