Девальвация және инвестициялар: ақталу мерзімі екі есе ұзарады

Инвестициялық жоспарлау

Дағдарыспен күресте бәрі айтатын басты тезис – экономиканы әртараптандыру қажеттілігі. Олардың айтуынша, өз нарығымызды өзіміздің өнімдер мен тауарлармен қамтамасыз ету мәселесін тез шешу керек, сондай-ақ шикізат тауарлары экспортының үлесін азайтып, өңдеу өнеркәсібінің үлесін арттыратын экспортқа бағдарланған тауарлардың сыни массасын қалыптастыру керек.

Міндет түсінікті, барлық министрліктер оны тез орындай бастады. Даму институттарын құрды, оларға дамуға ақша берді. «Самұрық-Қазынаға» да, банктерге де ақша берді, субсидиялар да берілді, тағы басқасы да бар.

Өкінішке қарай, сыни массаны қалыптастырып үлгермедік. Енді одан әрі дамыту қажет пе деген сұрақ туындап отыр.

Қазақстанда өз жабдығымыз, технологиямыз, әзірлемелеріміз, зияткерлік меншігіміз және тағы сол сияқтылар жоқ. Басқаша айтқанда, ел ішінде өндіріс салғымыз келсе, жабдық пен технологияны міндетті түрде шетелден әкелеміз.

Теңгенің АҚШ долларына қатысты бағамы соңғы екі жылда Қазақстанда дәл екі есе құнсызданды.

2013 жылғы желтоқсанда бағам 150 болса, қазір 300.

Сонымен бірге инфляция (ресми) 10 пайыздан аспайды, ал екі жылда – 15 пайыз. Басқаша айтқанда, қазір қандай да бір өндірісті жоспарласақ, ол, мысалы, екі жыл бұрын пайдалануға берілген өндіріске қарағанда екі есе ұзақ ақталады, өйткені инвестициялар бойынша бағамдық айырманы жабуға инфляциялық табыс жетпейді.

Мысалы, мен 1 млн АҚШ долларына жабдық сатып алдым, қазіргі құны 300 000 000 теңге, ал екі жыл бұрын ол маған 150 000 000 теңгеге түсер еді. Осы кезеңде түсім 15 пайызға өсті, өзіндік құн да дәл солай өсті, яғни жабдықтың 100 пайызға қымбаттауына қарсы пайданың өсімі 15 пайыз ғана болады. Бұл сатып алушылық сұраныстың төмендеуін әлі есепке алмағанда.

Мұның бәріне қарыз алудың жоғары құны және елде ұзақ әрі арзан ақшаның мүлде болмауы қосылады.

Валюта құнсыздануының нақты себебі – басқа елдермен салыстырғанда еңбек өнімділігі өсімінің баяулауы екені баршаға баяғыдан белгілі.

Сәйкесінше, елде еңбек өнімділігі өспесе, ол қалайша болса да (тауар бағасының өсуі есебінен бе, әлде технологиялар арқылы заттай көріністегі еңбек өнімділігінің өсуі есебінен бе – бәрібір), еңбек өнімділігі жоғары өсіп жатқан басқа елдермен бәсекелесуге мүмкіндік беру үшін ел әрдайым валютаны құнсыздандыра береді.

Қазақстанда еңбек өнімділігінің өсімі тек әлемдегі энергия ресурстарының қымбаттауына және осы ресурстар өндірісінің өсуіне ғана негізделді. Алайда энергия ресурстарының бағасы түсіп, өндіру көлемі азая беретін жағдайда, еңбек өнімділігін басқа салалар есебінен өтеу мүмкін емес, себебі онда ол өспейді.

Теңге бағамы құлдыраған жағдайда елдің одан әрі индустрияландырылуы туралы уақытша ұмытуға болады, өйткені жабдық пен технология апріори қолжетімсіз болып қалды, демек еңбек өнімділігінің өсімін де ұмыту керек, сонда бірнеше жылдан кейін отандық өндірушілерді қолдау үшін біз қайтадан төтенше шараға барып, теңгені құнсыздандыруға мәжбүр боламыз.

Ә, айтпақшы, теңге енді өзі «жүзіп» жүр, сондықтан оның құлдырауы енді мемлекетке тәуелді болмайды.

Бірақ девальвация өте жақсы көмектескен экономикалық субъектілер де бар – бұлар валюталық келісімшарттарға немесе жылжымайтын мүлікке алынған теңгелік несиелері бар адамдар, сондай-ақ девальвацияға дейін жабдық сатып үлгергендер, олар енді жабдықты енді ғана сатып алғалы жатқандардан бәсекеге қабілеттірек.