Индустрияландырудың бірінші бесжылдығы: сатылардан секіріп өту

Сабит Сухановтың индустрияландыру туралы постын оқып шықтым. Барлығы дұрыс байқалған, алайда Сабиттің мәтінін Қазақстанның шынайы жағдайына сәйкестендіріп, индустрияландырудың бірінші бесжылдығының қорытындыларына таратып, бірнеше сәтке тоқталғым келеді.

Бірінші бесжылдықта қандай нысаналы көрсеткіштер қойылғанын келтірмеймін, олар өте амбициялы еді. Соларға қарайтын болсақ, азиялық жолбарыстар маңымызға да жоламайды. Бұл процеске емес, бағдарламаға қойылатын сұрақ. Әдейі әдемі ертегілер сызу — дилетанттық екенін түсіну керек.

Әрине, индустрияландырусыз біз еш жаққа кете алмаймыз, бірақ мәселе мынада: Сабит айтып отырған сабақтастық бізде дәл жоқ.

Индустрияландырудан ешкім ғажайып күтпейді, бұл заңдылық.

Бізде арзан жұмыс күші жоқ, капитал жоқ, көлікке жұмсалатын шығын өте жоғары, бірақ табиғи ресурстар бар. Бізде әкімшілік кедергілер жоғары, жер қойнауын реттеу жүйесі қисық, сыбайлас жемқорлыққа кететін шығын да жоғары.

Сондықтан он бағдарлама жазсақ та, іргелес институттардың мәселелері шешілмейінше, іс орнынан қозғалмайды.

Біздің жалғыз артықшылығымыз — табиғи ресурстардың, соның ішінде ауыл шаруашылығындағы ресурстардың болуы.

Осы салалардағы дәл келесі қайта өңдеу деңгейлерін дамыту қисынды болар еді.

Бірден айта кетейін, бұл ИДМ-ге сын емес, өйткені олардың бұл жерде кінәсі дерлік жоқ. Бұл — шешім қабылдаудың қисық жүйесі.

Экономикамызды индустрияландырудағы жобалар бойынша бірнеше айқын сәтсіздікті атап өтейін:

1. МӨЗ. 2016 жыл есік қағып тұр, ал біз әлі күнге дейін өзімізді өз отынымызбен қамтамасыз ете алмай отырмыз, экспорт туралы айтудың өзі артық, ол үш жылдан астам уақыттан бері жабық. Ал кепілдендірілген сұраныс пен экспорт бар бұл сала тік қолдаудың алғашқы нысаны болуға тиіс еді. Жаңғыртуды баяғыда аяқтауға болатын еді. ЖЖМ тапшылығы мәселесі өткен жылы туындаған жоқ, оны 10 жылдай бұрын-ақ болжаған еді.

Одан әрі, Атырау МӨЗ-де риформингтің өзі жоқ жерде ароматика кешенін салу — жай ғана өлтіретін шешім. Биыл 1 млрд АҚШ долларына ароматика кешенін іске қостық. Несиелерді өтеу үшін қайта өңдеу көлемін екі есе арттырдық. Ал шығым бұрынғыдай 46 пайыз күйінде қалды, ал ароматикаға алынған несиелерді қазірдің өзінде қайтару керек. Сұрақ туындайды: ароматиканы қалай және қайда тасымалдайды? Ресейге ме, әлде Қытайға ма? Біріншіден, оларда мұндай өнім өздеріне жеткілікті, екіншіден, жол шығыны барлық бәсекелік артықшылықты жеп қояды.

Іргелес зауыттар әлі салынған жоқ. Басқаша айтқанда, даму сатысынан секіріп өту анық байқалып тұр.

2. Автокөлік саласы — қазақстандықтың отандық көлікпен жүру арманы. ЕАЭО-ға жылдам кірдік, баждарды көтердік. Баж айырмасы ірі торапты құрастыру кезінде үнемдеуге және жергілікті нарыққа сатуға мүмкіндік берді. Баж үнемдеуінен түскен 20 пайыздық маржа жақсы күн көруге жеткілікті болды. Бірақ алғашқы дағдарыстың өзінде-ақ, өндірісі жоғары деңгейде локализацияланған ресейлік көліктер біздің автокөлік саласын жай ғана құртып жіберді. Девальвация құтқара алмады, өйткені қосалқы бөлшектердің өзі импорттық болып шықты.

Дәл осы жағдай мақталған Локомотив зауытына, тікұшақ зауытына және тағы басқаларына да қатысты.

Тағы да сатылардан секірдік, бұл жолы екі сатыдан.

Ресей нарығын қазақстандық автокөліктерге толтыру туралы утопиялық идея, олардың кәдеге жарату алымын ескерсек, — жай ғана ертегі.

Мұндай ертегілік жобалар көп, ал бұл ИДМ-нің кінәсі емес, нақты шындыққа емес, тұлғаларға көбірек бағдарланған жүйенің кінәсі.