Айналымнан салынатын салыққа қарсы алты дәлел

Сату салығы туралы тағы да

Салық бойынша мамандығы бар адамдар салық салудың түрлі қағидаттарын білетін шығар. Салық салудың негізгі қағидаты – әділеттілік қағидаты, ол кез келген экономикалық агентке бірдей салық жүктемесін білдіреді.

Айналымнан салынатын салық (біздің елде оны неге екені белгісіз «сату салығы» деп атауға шешім қабылдады) – ең әділетсіз салықтардың бірі екені жұрттың бәріне мәлім. Жинауға оңай болғанынан басқа, одан ешқандай пайда жоқ.

Мұндай жағдай әкімшілендіруге ең оңай жолдың таңдалып жатқанын, ал бұл салықтың тиімділігіне мән берілмейтінін ғана көрсетеді. Басты міндет – экономиканы дамыту емес, қазынаны толтыру ғой.

Лирикалық шегініс жасамай-ақ, осы салыққа қатысты неліктен дәл осындай ұстанымда болатынымды түсіндіргім келеді.

Салықтар тек қазынаны толықтырып қана қоймай, экономиканы ынталандыру рөлін де атқара бастады. Соның салдарынан бір салаларды немесе бағыттарды қолдайтын, ал басқаларын шектейтін салықтың әртүрлі түрлері пайда болды.

1. Сату салығын енгізгенде шикізат салалары қолдау табады, ал жоғары технологиялық салалар құриды

Бұл не себепті болатынын түсіндіруге тырысамын.

Іс жүзінде кез келген алғашқы шикізат өңдеу сатыларынан өтеді. Өнімді кейінгі өңдеу кезеңінде 5 пайыздық салық түрінде қосымша жүктеме түседі, ал өңдеу кезеңі қаншалықты алыс болса, шикізаттың осы түріне түсетін салық жүктемесі соншалықты жоғары болады.

Бұл – факт. Ол әсіресе материал сыйымдылығы жоғары өндірістерге, ең алдымен біз соншалықты дамытқымыз келетін мұнай-химия саласына әсер етеді.

Елде шикізатты өңдеу кезеңдері неғұрлым көп болса, түпкілікті өнімнің құны соғұрлым жоғары болады. Нәтижесінде елдің индустриялануы зардап шегеді де, 3-4-ші өңдеу кезеңінде тоқтап қалады. Ал біздің саясатымыз керісінше, өнімнің жоғары өңдеу кезеңдерін ынталандыруға бағытталған сияқты еді. Сондықтан бұл тұрғыдан біздің тауарларымыз бәсекеге қабілетсіз болып қалады.

ҰКП өз мүшелерінің қатарында түрлі өндірістік компаниялар болғандықтан, мұндай есептеулерді оңай жасай алады деп ойлаймын.

2. Сату салығын енгізгенде экспорттаушылар зардап шегеді

Қазір экспорттаушылардың кіріс ҚҚС-ының барлығын шегеріп тастауға құқығы бар. Сондықтан олар дайын өнімді экспортқа сатқанда ҚҚС-ты қайтарып алады да, өнімнің жанама салықтар жоқ таза өзіндік құны қалыптасады. Сату салығын енгізу арқылы біз экспорттық дайын өнімімізді бәсекеге қабілетсіз етеміз, өйткені материалдарда, негізгі құралдарда және қызметтерде қайтарылмайтын сату салығы болады. Біз экспортқа бағдарланған өндірістер құрып, оларды барынша қолдағымыз келетін сияқты едік қой.

3. Сату салығын енгізгенде импорттық ҚҚС-пен не істеу керек?

Біз импорттайтын тауарлармен не істейміз? Оларға ҚҚС салына ма? Егер импорттық ҚҚС-ты сақтап қалса, салық мөлшерлемесі 17 пайыз болады, себебі 12 пайыздан бөлек, тізбек бойымен әрі қарай 5 пайыз төлеуге тура келеді. Импорттық тауарлармен негізінен көтерме сатушылар сауда жасайды, ал шетелден өз пайдалануына тауарды тікелей сатып алатындар аз.

Екінші жағынан, өндірістік мұқтаждыққа тауар импорттайтындар қайтарылмайтын ҚҚС төлеуге тиіс болады, бұл тағы да тауардың қымбаттауына әкеледі. 17 пайыз – көп, сондықтан сұр сатылымдардың артуы мүмкін.

Ал егер импорттық ҚҚС болмаса, онда біздің өндірушілеріміз импортпен салыстырғанда тиімсіз жағдайға түседі. Мысалы, ресейлік өндірістің дайын өніміне тек 5 пайыз салық салынады, ал біздің өндірушіде, барлық өңдеу кезеңдері сату салығымен салынғандықтан, мұндай салықтар 15 пайызға жетеді. Біздің өндірушілеріміз қайтадан зардап шегеді.

4. Сату салығын енгізгенде шағын және орта бизнес зардап шегеді

Салық салу жүйесі тең болғанда бизнестің әртүрлілігі дамиды, ал ШОБ кез келген дамыған мемлекеттің негізі болып табылады. ШОБ-тың ширақтығы мен жаңашылдығы тауар желісін кеңейтуге мүмкіндік береді, бірақ сату салығын енгізгенде бір мәселе туындайды. Салық төлемдерін барынша азайту үшін өңдеу кезеңдері бір кәсіпорынның аясында біріктіріледі. Бұл ШОБ-ты құртады, өйткені оларда өңдеу кезеңдері көбірек болады да, олар тең емес бәсекелестіктен зардап шегеді. Бұл алуан түрліліктің азаюына және нарықтың ірі ойыншылар тарапынан монополияландырылуының күшеюіне әкеледі.

5. Сату салығын енгізгенде ауыл тұрғындары зардап шегеді

Ірі ойыншылар үлкен қалаларда сата алады, себебі бұл шығыны аз тәсіл. Ал ауылдық жерге ритейлерлерді айналып өтіп тауар жеткізу мүмкін емес. Сондықтан ауыл тұрғынында қала тұрғынымен салыстырғанда әрқашан бір-екі өңдеу кезеңі артық болады, бұл жергілікті тұрғындар үшін тауарлардың қымбаттауына әкеледі.

6. Сату салығын енгізгенде көлеңкелі экономика өседі

Салық төлеуден жалтару үшін, әсіресе екінші және үшінші өңдеу кезеңдерінде, салықтан жалтарудың түрлі схемалары ойлап табылады. Қайта өңдеу және қызмет көрсету шарттары кең таралады. Басқаша айтқанда, кейінгі өңдеу кезеңдері салықтан үнемдеуге тырысады да, тапсырыс берушінің шикізатын қайта өңдеудің түрлі схемаларын, тауарды өткізуге беруді және т.б. ойлап табады. Салық органдары бұған қарсы күресіп, айналым мәселесін шешуге тырысады. Тіпті түсімді тану жөніндегі ХҚЕС-ке сілтеме жасап, тауардың өзі физикалық түрде емес, оған қатысты барлық тәуекелдердің өткеніне қарайтын шығар деп ойлаймын.

Сату салығын енгізгенде бізді міне осындай тәуекелдер күтіп тұр. Барлық елдер бұдан бас тартып жатыр, ал біз неге екені белгісіз атавизмге қайта оралып барамыз.

Кейін бөлшек салыққа қатысты өз пікірімді жазып көремін.