ҚҚС және прогрессивті ЖТС бойынша ұсыныстар

Ескертпе: 2015 жылғы ұстаным, ол кезде бюджет профицитпен орындалған; кейінірек автор ҚҚС бойынша жеңілдіктерді жоюды жақтайды.

Кез келген нарықтық экономикада елдегі макроэкономикалық үдерістерді басқаруға бағытталған бірқатар құралдар бар. Соның бірі — мемлекеттің фискалдық саясаты. Салық жүктемесін реттеу арқылы мемлекет бірнеше міндетті шешеді, ал бұл міндеттер қысқа мерзімде кейде бір-бірімен үйлеспейді.

Ел бюджетін қалыптастыру.

Мемлекет шығындарын негізінен салық есебінен қаржыландырады. Демек, салық түсімдерінің көлеміне екі фактор әсер етеді — салық жүктемесі және салық базасы. Дағдарыс кезінде салық базасы тарылады, мемлекет салық түсімдерін толық көлемде ала алмайды. Мұндай кезеңде мемлекет, әдетте, салық базасын кеңейтуге немесе салық жүктемесін арттыруға тырысады. Салық базасын кеңейту — қиын міндет, сондықтан бізде ең аз қарсылық жолымен жүріп, салық жүктемесін арттыруға кірісті.

Ел макроэкономикалық көрсеткіштерін реттеу.

Мемлекет фискалдық саясат арқылы елдегі кәсіпкерлікке ықпал етеді. Салық жүктемесі төмендегенде, бұл компанияларға қолайлы әсер етіп, экономикалық өсімді ынталандырады. Ал айтарлықтай экономикалық өсім байқалғанда, оны тежеу үшін мемлекет, әдетте, салық жүктемесін арттыруы керек, осылайша пайданың бір бөлігін болашақ үшін алып қояды да, оны құлдырау немесе тоқырау кезеңінде пайдаланады.

Қазір Жарас Ахметов екеуміз елдің экономикасы бойынша шашыраңқы тұрған әзірлемелерімізді бір құжатқа жинап, біріктіруді шештік. Одан не шығатынын көреміз.

Салықтар бойынша, мысалы, менің бірнеше ұсынысым бар, оларды Жараспен талқылаймыз.

Мына ұсыныстардың кейбірі, менің ойымша, Үкіметтегі экономикалық блок ұсынып отырған жаңашылдықтардан гөрі ұтымдырақ.

ҚҚС — қосылған құн салығы.

ҚҚС — қосылған құн салығы, ол жанама салық болып табылады және мәні жағынан оны түпкі тұтынушы төлейді, тек ел ішінде ғана. Өнім экспортталса, тауарлар мен қызметтерді сатып алу кезінде төленген ҚҚС бюджеттен қайтарылуға тиіс, өйткені экспорттық тауарға ҚҚС салынбауы керек. Мемлекет ҚҚС-ты қайтаруға құлықсыз, себебі қайтару кезінде жеткізушілер төлемеген ҚҚС-ты заңсыз қайтарудың көптеген айла-шарғылары бар. Олардың үлесі үлкен болмаса да, мемлекет мұны ҚҚС-ты қайтармау немесе қайтаруды барынша созу үшін пайдаланады, пирамидалар мен салық инспекторларының болжамдарына сүйенеді. Экспортқа бағдарланған экономика құруды көздеген елде ҚҚС-ты қайтару маңызды әрі жолға қойылған тетік болуға тиіс, өйткені бұл саладағы бюрократия экспорттаушы компаниялардың жұмысын айтарлықтай қиындатады.

Осыған байланысты бірнеше мәселе бар: экспорттаушы компанияға тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді (ТЖҚ) жеткізетін барлық жеткізушілердің тізбек бойынша ҚҚС төлеуін бақылау. Инвестициялық кезеңде компанияларда елеулі жинақталған ҚҚС пайда болады, оны олар өте ұзақ қайтарады, ал экспорттаушы компаниялар қайтару шарттары басталысымен-ақ оны бірден қайтаруға ұсынады. Дегенмен 2014 жылы өндірістік ғимараттар мен құрылыстарды салу бойынша ҚҚС-ты 5 жыл ішінде қайтаруға қатысты өзгерістер енгізілді.

Бірінші мәселені шешу үшін ҚҚС төлеуді бақылау мәселесін шешу қажет. Бұл өте күрделі мәселе, егжей-тегжейлі зерделеуді қажет етеді.

Алайда, біздің ойымызша, мынадай шара ұтымды болар еді: әрбір ҚҚС төлеушіні банкте ҚҚС бойынша бөлек шот ашуға міндеттеу, оған контрагент ҚҚС сомасын аударады. Басқаша айтқанда, заңды тұлғаға ТЖҚ сатқанда негізгі сома бір шотқа, ал ҚҚС бөлек шотқа түседі. Осы шоттан ҚҚС төлеуші ҚҚС-ты басқа контрагентке төлей алады немесе мемлекетке төлей алады. Бұл өте күрделі тетік, бірақ ҚҚС-ты қолма-қол ақшаға айналдыру мәселесін толық шешеді және осы соманы толық бақылауға мүмкіндік береді. Бөлшек саудада сатқан кезде ҚҚС-ты компания төлейді, ал салық органдарына тек бөлшек сауданы бақылауды жолға қою қажет болады. Сәйкесінше, бұл рәсім ҚҚС-ты қайтару рәсімін толығымен жеңілдетеді.

Инвестициялық ҚҚС бойынша бұл ҚҚС-ты аталған негізгі құралдардың амортизациясына пропорционалды түрде жатқызу керек, сонда оны қайтару тек олардың амортизациясы кезеңінде болады, бұл, ойлаймын, оны бірден толық көлемде қайтаруға ұсынудан гөрі дұрысырақ.

Қарыздар бойынша пайыздарға салық салу мәселесі өткір тұр. Қазір Салық кодексіне сәйкес компаниялар бір-біріне қарыз бергенде пайыздарға ҚҚС төлеуге міндетті, ал компания пайызсыз қарыз берсе, шартты табыс есептеледі және одан да ҚҚС алынады. Мұндай норма корпоративішілік дамуды және жер қойнауын пайдаланушыларды қаржыландыру мүмкіндігін толығымен тежейді, ал онда капиталды жай ғана ұлғайту өте қиын. Екінші деңгейдегі банктер (ЕДБ) кредит беруді шектеп, қор нарығы өлі күйінде тұрған жағдайда субъектілерге әртүрлі схемалар ойлап табуға тура келеді, мысалы, ақшаны кепілге салып ЕДБ арқылы кредиттеу немесе әртүрлі инвестициялық келісімдерді пайдалану және т.б. Мұның бәрі елдегі инвестициялық қызметті тежейді және компанияларға инвестицияны қалыпты жүзеге асыруға мүмкіндік бермейді. Біздің ойымызша, кем дегенде өзара байланысты тараптар үшін қарыздар бойынша пайыздық табысты ҚҚС салудан босату керек, сондай-ақ қор нарығында облигациялар эмиссиясын жеңілдету мәселесін пысықтау қажет.

Ел экономикасын дамытудың бағыттарының бірі ауыл шаруашылығы болуға тиіс. Мәселенің мәні мынада: ірі тауар өндірушілер халықтан өнімнің көп бөлігін ҚҚС-сыз сатып алып, базарларда сататын базарлармен және саудагерлермен бәсекелеседі. Ал ірі өндірушілер сату кезінде ҚҚС-пен сатуға тиіс. Оның үстіне, бәсекелесу үшін көптеген ауыл шаруашылығы кәсіпорындары салықтан үнемдеу мақсатында нақты жиналған өнімді төмендетіп көрсетіп, жасырын жұмыс істейді. Нақты жиналған өнімді бақылау қиын, сондықтан ауыл шаруашылығы өнімін бөлшек сатуды қадағалау да қиын. Ең оңтайлысы — агроөнеркәсіп кешені мен азық-түлік өндірісі саласы үшін ҚҚС мөлшерлемесін кем дегенде жылдық 6 пайызға дейін төмендету болады. Бұл аталған салаға ынталандыру беріп, көлеңкелі экономикадан аулақ болуға мүмкіндік береді.

Жеке тұлғалардың табысына салық салу жүйесін реформалау.

Қазір Қазақстанда жеке тұлғалардың табысына 10 пайыз мөлшеріндегі бірыңғай мөлшерлеме бойынша салық салынады. Салық салу деңгейі едәуір төмен, бірақ міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) және әлеуметтік салық та бар. Таяу болашақта МЗЖ 5 пайызға ұлғайтылып, міндетті медициналық сақтандыру қосылады. Нәтижесінде, жиынтығында әрбір қызметкердің таза табысына шаққанда шамамен 40 пайыз келеді. Бұл қазірдің өзінде едәуір жоғары әрі сезімтал және көлеңкелі экономиканы ынталандырады.

Сонымен бірге, жеке тұлғалардың салық салынатын табысын азайтуға арналған шегерімдері іс жүзінде жоқ.

Неліктен Батыс елдерінде салық салудың прогрессивті шкаласы қолданылады?

Бұл көптеген себептерге байланысты, бірақ соның бірі — белгілі бір шамадан асқан соманы жеке тұлғалар жинақтайды да, тұтынуға жұмсамайды, сондықтан аз табыс табатындардың табысын арттырып, көп табыс табатындардың табысын азайта отырып, бюджетке шамамен бірдей түсім аламыз, бірақ сонымен бірге халықтың төменгі топтарының есебінен тұтынуды ынталандырамыз.

Сонымен қатар, көп табыс табатын қызметкерлерді бақылау әлдеқайда оңай, өйткені олар аз табыс табатындарға қарағанда әлдеқайда аз.

Сондықтан, қанша оғаш көрінсе де, мен ЖТС бойынша салық базасын азайта алатын шегерімдер санын көбейте отырып, салық салудың прогрессивті жүйесін құруды ұсынар едім. Бұл тұтынуды ынталандырып, халықтың төменгі топтарының табысын арттыруға мүмкіндік береді.

Жылжымайтын мүлік пен автокөлік сатып алуға, ипотека бойынша пайыздарға, білім алуға шегерімдерді міндетті түрде енгізу, сондай-ақ салық салынбайтын табысты ұлғайту қажет.

Прогрессивті шкаланы міндетті түрде өспелі жиынтық бойынша жасап, жоғарылатылған мөлшерлемені тек өсімнен алу керек.

Мұның бәрі табыстарды жалпыға бірдей декларациялауды енгізумен жақсы үйлеседі.