Неге бізде инновация жоқ: ғылым, гранттар және «жасыл экономика»

Бүгін әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да өткен 4-ші Инновациялық конвентте болдым. Оған қала әкімі, «Ұлттық технологиялық даму агенттігі» (ҰТДА) АҚ басқармасының төрағасы, сондай-ақ ЖЭҚ БҰҰДБ бағдарламаларының менеджері қатысты. Шара жасыл экономика саласындағы инновациялық технологияларға арналды.

Енді шараның өзіне тоқталайын. Дабылды атаулары бар көптеген жоба таныстырылды, және барлығында басты сөздер — инновациялық, тиімді және экологиялық. Өкінішке қарай, мұның бәрі тек сөз, оның үстіне дабылды да бос сөз. Бірден айтайын, мәселе жобалардың өзінде де, олардың авторларында да емес, басқада.

Біріншіден, жобалардың дерлік бәрі — шетелден технологияны көшіріп әкелу, ал онда ол технологиялар баяғыда инновациялық болудан қалған. Екіншіден, тиімділік үнемдеумен көрінуі тиіс, бірақ аталған жобалардың бірі де бәсекеге төтеп бере алмайды, сондықтан оларды тиімді деп атауға да қол бармайды. Бәлкім, олардың ішінде экологиялық бірдеңе бар шығар, бірақ тек соның өзі ғана.

Экономикамызды инновациямен ынталандыру мәселесінің түп-тамыры біздің ғылым мен білім беру жүйемізде, сондай-ақ қолда бар бағдарламаларда жатыр.

Біздің инновациямыздың дамуына кедергі келтіретін бірнеше объективті себеп бар.

1. Университеттерде берілетін базалық білімнің жоқтығы. Білім сапасы туралы жазбаған жалқаудан басқа ешкім қалмады, сондықтан бұл туралы жазудың мәні жоқ.

2. Ғылыми әзірлемелердің сыни массасының болмауы. 1000 ғылыми қиялдың тек біреуі ғана «атып шығуы» мүмкін екенін түсіну керек, ал сол бір идея пайда болуы үшін ғылыми идеяларды жасау қажет. Алайда нағыз қабілетті адамдар идея туғыза алуы үшін, оларға нанын қайдан табам деп ойлаудың қажеті болмауы тиіс. Маған, әрине, тек бәсеке ғана тиімді идеяларды туғыза алады деп қарсы шығатындар табылады. Бұл жағдайда ғылым мен инновациялық әзірлемелерді ажырату керек. Инновациялық технологиялардың негізі — ғылым, оны коммерцияландыру өте күрделі әрі қиын. Ғылымды толығымен мемлекет асырауы тиіс, және егер біздегі ең мықты ақыл-ойлар ғылымға барса (мысалы, КСРО-дағыдай, ол кезде ғалымдар өте ауқатты адамдар болған), онда бұл венчурлық қорлар мен түрлі бағдарламалар есебінен қаржыландырылуы тиіс инновациялық әзірлемелерге негіз қалайды.

Өкінішке қарай, біздегі ғылым докторлары айына 1 000 доллардан алып отырғанда, ең мықты ақыл-ойлар ғылымға бармайды, біз жаңа ештеңе ойлап таппаймыз. Мұнда ғылыми орталықтардың материалдық базасын да дамыту керек. Сондай-ақ коммерциялық бола алмайтын, бірақ онсыз қоғамның дамуы мүмкін емес қолданбалы ғылымдар бар екенін түсіну қажет.

3. Тиімді мемлекеттік қолдау бағдарламаларының болмауы. ҰТДА құрылды, оған ақша берілді және грант бөлуге рұқсат берілді. Онда құрылған бюрократиялық тетікті көрген немесе өткен адам болса, ол жаққа әркім бара бермейтінін біледі, ал бұл сыни масса мәселесін тудырады. Негізінен ҰТДА-ға қандай да бір идеясы бар шағын кәсіпкерлер жүгінеді. Орташа грант 5-6 млн теңге шамасында. Сонымен, оны алу үшін біздің кереметтей Кулибинімізде қаржылық, заңгерлік және техникалық білім болуы керек, өйткені ол барлық заңдық және қаржылық құжаттарды жинап, бизнес-жоспар жасап, жобаны техникалық тұрғыдан сипаттауы тиіс. Дұрыс, мұның бәрі керек, бірақ 5 млн теңге алу үшін дайындыққа кемінде 1 млн теңге жұмсау керек. Оның үстіне, жобаны тек Астанада және тек қолдан-қолға тапсыруға болады, ал озық технологиялар, ЭЦҚ және деректерді электронды жолмен беру жүйелері қайда қалды? Мысалы, бейшара инноваторды неге Семейден Астанаға қуалау керек? Немесе, кем дегенде, әрбір ірі қалада бөлімше немесе өкілдік ашыңыздар. Жобаларды екі тәуелсіз сарапшы қарайды, және екеуі де оң қорытынды берсе ғана жоба қаржыландырылады. Менің ойымша, бұл әлеуетті жобалар санын айтарлықтай қысқартады.

Жобаларды қарау процесінің өзін өзгерту өте МАҢЫЗДЫ. Жобаны қарау кезеңінде түрлі заңдық және қаржылық құжаттардың мүлде қажеті жоқ. Жобаны қарап, қорытынды беріңіздер, ал егер ол оң болса, кәсіпкерді түрлі құжаттарды ұсыну үшін жүгіртіңіздер. Сонда ол бұл құжаттарды жинап, ұсынуға қуана кіріседі, өйткені енді оның нақты ынтасы болады, ал олай болмаса, оның көңілінде екіұдайлық болады — береді ме, бермей ме. Бұл жобалар ағынын арттырады, бюрократияны азайтады және сыни массаны ұлғайтады.

Қосымша, ҰТДА мамандары инноваторға құжаттарды дайындауда толық көмектесуі тиіс. Қазір әзірге мазмұнға қарағанда пішінге көбірек қарайтын сияқты. Менің ойымша, Санжар Ізтелеуовтің келуімен бұл жағдай айтарлықтай өзгереді, ал Инвестициялар және даму министрлігі (ИДМ) бұл істе оған көмектесуі тиіс.

Немесе «Алатау» ИТП-ның дамуын алайық: бір кезде оған қалай түсуге болатынын білгім келді, сайты жұмыс істемеді, телефондарына жауап бермеді, ал әрең дегенде телефон соққанымда, бәрі толы, орын жоқ деді. Ал бәсеке қайда қалды, жобалар онда қалай іріктелді, біреу кетсе, оған қалай түсуге болады? ИТП мүлде ашық емес, ауылдан келген қарапайым «Кулибинге» оған түсу өте қиын.

Енді Жасыл экономика туралы. Жартылай ұлттық компанияда жұмыс істеп жүргенімде, энергия тиімділігі мен баламалы энергия көздерінің бағдарламасын әзірлеу туралы нұсқау келді. Демек, бірдеңе көрсету керек болды, күн батареясымен жұмыс істейтін көше шамдарын сатып алды. Жобаның өзін-өзі ақтау мерзімі — жүз жыл (әрине, мұндай шам 100 жыл жұмыс істесе). Жасыл экономика өздігінен әзірге тиімді бола алмайды. Экологиялық бола алады, әлеуметтік бағдарланған бола алады, ал тиімді бола алмайды. Сондықтан Жасыл экономиканы дамыту тек мемлекеттік бағдарламалар есебінен немесе қоғам дамыған кезде ғана мүмкін. Қоғамның даму деңгейімен бірге жеке бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі өседі, ал жеке бизнес әлеуметтік бағдарланған компанияға айналған кезде, ол қоғам туралы және түрлі экологиялық және осы сияқты бағдарламалар туралы ойлана бастайды. Өкінішке қарай, біз әзірге ойлау деңгейі жөнінен қатыгез капитализм дәрежесіндеміз, және біздің бизнес әзірге әлеуметтік жауапкершілікке мүлде бағдарланбаған. Бұл қашан болатыны белгісіз, әр жағдайда бұл жеке-жеке шешіледі.

Біздің мемлекет әлемдік трендке қарап, уақыт ағымынан қалмауға тырысады, сондықтан біз ақылды сөздерді жақсы көреміз және сәнге айналғанды қолдаймыз. Алайда менің пікірімше, кем дегенде ғылыми базасы бар нәрсені қолдау керек. Мысалы, кеңес заманында Қазақстанда ауыл шаруашылығы бойынша ең озық ғылыми базалардың бірі болған. Біздің ғалымдар КСРО-да алдыңғы қатарда болды, қазір мұның бәрі өліп барады, ал осы саладағы ғылым жай ғана жан сақтап отыр. Мысалы, журналистерге кеңестік ғылыми станцияларды аралап, олардың қандай жағдайда екенін көріп қайтуды ұсынар едім (Чаглинка, Шортанды және т.б.). Біз бір жағынан технологияларды көшіріп әкелумен айналысамыз (бұл даулы, себебі бәсекеге қабілетті нәрсенің бәрі біздің инноваторлардың көмегінсіз де Қазақстанға келеді), ал екінші жағынан ғылыми орталықтарды жоямыз. Бұл саясатты қайта қарайды деп үміттенемін.

Технологиялардың көшірмесімен айналысып, оларды Қазақстанда енгізуге тырысатын инноваторларымызға қарау ауыр. ЭКСПО-2017 көрмесіне қарай шын мәнінде «Қазақстанда жасалған» бірдеңе жасайды деп үміттенемін.