2014 жылғы сыртқы сауда және теңге бағамы: нығайтудың да, құнсыздандырудың да қажеті жоқ

Ескертпе: 2014 жылдың соңына қарай мұнай бағасы өседі деген болжам орындалмады: 2014 жылдың екінші жартысында мұнай күрт арзандады.

Жарас Ахметовтың өнеркәсіп туралы жазбасынан туындады.

Қазір теңгені құнсыздандыру және нығайту тақырыбы өзекті. Сонымен қатар өнеркәсіп өндірісінің құлдырауы және оның салдары туралы да көп айтылып жүр.

Еліміздің сыртқы саудасына аздап тоқталғым келеді.

Экспорттан бастайық. 2014 жылдың 6 айында біз Қазақстаннан 41,8 млрд АҚШ доллары көлемінде өнім экспорттадық, оның 83,4%-ын минералдық шикізат, соның ішінде 79,8%-ын мұнай мен газ құрайды. Осы 83%-ға металдар мен олардан жасалған бұйымдардың 7,6%-ын қосатын болсақ, экспорттың 91%-ын жер қойнауын пайдалану қамтамасыз етеді. Қалған барлық тауарға 9% тиесілі, оның басым бөлігін жануар және өсімдік тектес өнім (яғни астық) — 3,3% және химия мен мұнай-химия — 3,1% (бұл «Казфосфат» өнімі және мұнай-химия ретінде кететін түрлі қоспалар) алады.

Жалпы экспорт өткен жылмен салыстырғанда 2%-ға төмендеді. Таңқаларлығы, басты құлдырау металдарға — 25% және химияға — 9% тиесілі. Мұнай экспорты өткен жылдың деңгейінде қалды, бірақ өндіру көлемі азайды. Мұны немен түсіндіруге болатыны түсініксіз. Қалдықтардың өзгерісін білсек, әлдеқайда дұрыс қорытынды жасауға болар еді. Ал қазіргі жағдайда экспортты өткен жылғы деңгейде ұстап тұрғаны қолда бар қалдықтар есебінен деп болжаймын. Өткен жылғы қалдықтардың өткізілгені туралы болжамымды тағы бір дерек растайды: 2014 жылдың қаңтар–ақпанында экспорт өткен жылдың осындай кезеңінен 21,4%-ға жоғары болды, ал одан кейін тек төмендеу байқалды. 2014 жылдың наурыздан маусымға дейінгі 4 айында экспорт алдыңғы кезеңмен салыстырғанда 12,1%-ға құлдырады және төмендеу үрдісі жалғасып жатыр.

Экспорт бойынша қорытынды: біз мұнайға және өзге де пайдалы қазбаларға толық тәуелдіміз, сондықтан мұнай бағасының кез келген төмендеуі экспортымызға да, экономикаға да өте сезімтал соққы болады. Өткен жылдан бері мұнай бағасы 110 доллардан 100 АҚШ долларына дейін төмендеді; осы 10% жылдың соңына қарай айқын сезіледі, өйткені 2013 жылы мұнай бағасы 1-жартыжылдықта түскен болатын (2013 жылдың сәуірінде баға да 100 АҚШ долларына дейін құлдыраған еді).

Импортта жағдай күрделірек.

6 айда біз 19,2 млрд АҚШ доллары көлемінде импорттадық, бұл өткен жылдың осындай кезеңінен 15,3%-ға аз.

Қазақстанға тауар жеткізетін негізгі ел — Ресей, оған барлық импорттың 32,6%-ы тиесілі. Одан кейін Қытай — 17%, сосын Германия — 5,7%. Германиядан және өзге елдерден біз негізінен Қазақстанда өндірілмейтін тауарларды — машиналар мен жабдықтарды импорттаймыз, ал Ресейден Қазақстанның бәсекелесі болып табылатын тауарларды — азық-түлік, мұнай-химия, бензин, металдар және құрылыс материалдарын әкелеміз.

Импорт құрылымына қарайтын болсақ, ең көп импортталатыны — машиналар мен жабдықтар: барлық импорттың 43,6%-ы, оның 30%-ы ТМД-ға (яғни Ресейге) тиесілі. Химия және мұнай-химия — 14,6%, оның 36%-ы ТМД үлесінде; азық-түлік — 10,2% (оның ішінде Ресей — 60%!). Металдар — 9,6% (Ресей — 46%) және минералдық өнімдер (яғни бензин) — 7,1%, оның 90%-ы Ресейден келеді.

Басқаша айтқанда, негізгі тұтыну тауарлары бойынша біз Ресейге толық тәуелдіміз.

Назар аударарлығы, 6 айда өткен жылмен салыстырғанда Ресейден минералдық ресурстар импорты күрт қысқарды (63%-ға). Мұны екі жайтпен байланыстырамын:

1. Павлодарға ресейлік мұнай жеткізу, сірә, тоқтатылған болуы керек (своп схемасына көшкен шығар), бұл Ресейден импортқа бірден әсер етті. Қалай болғанда да, 2 млн тонна мұнайдан бас тартылған күннің өзінде, бұл шамамен 700 млн АҚШ долларын құрайды.

2. Ресейлік ЖЖМ импортына тыйым салынып, импорттың тек «ҚазМұнайГазға» монополияландырылуы Ресейден ЖЖМ импортының күрт азаюына әкелді; шын мәнінде, қазір осы тапшылықты көріп отырмыз.

Негізгі қорытынды: импорт бойынша біз Ресейге тым тәуелдіміз, сондықтан рубльдің әлсіреуін отандық өндірушілер қатты сезінетін болады.

Біз негізінен машиналар мен жабдықтар импорттаймыз, сондықтан құнсыздандыру инвестициялық жобаларымызға, әсіресе олардың өтелу мерзіміне сезімтал әсер етеді.

Енді барлығына қызықты шағын жалпы қорытынды:

Қазақстанға теңгені нығайтудың мәні жоқ, өйткені экспорт пен өнеркәсіп өндірісі құлдырап тұрған кезде экспортқа жұмыс істемейтін өндірушілерге ресейлік тауар өндірушілермен бәсекелестік арқылы қосымша қысым жасаудың мәні жоқ; экономикалық өсім бойынша берілген уәделерді орындау қажет.

Теңгені құнсыздандырудың да мәні жоқ, өйткені бұл инфляцияны үдетеді, инвестициялық жобаларға кері әсер етеді және соңында экономикалық өсімге ықпал етеді, бірақ кейінгі жылдарда.

Объективті түрде бағамға мына факторлар әсер етуі мүмкін:

• мұнай бағасының күрт төмендеуі — бұл Таяу Шығыстағы дағдарыс және Ирандың санкциялардан баяу шығуы аясында ықтималдығы аз. Менің ойымша, жыл соңына қарай жылыту маусымы аясында мұнай бағасы өсе бастауы тиіс.

• саяси дағдарыс аясында рубльдің күрт құнсыздануы. Бұл да ықтималдығы аз, белгілі бір өзгерістер басталып кетті, ойымша, осындай жартылай санкциялық нұсқада Ресей және өзге елдер әлі ұзақ уақыт ауытқып тұрады.

Сонымен, қорытынды: теңге бағамы қазіргі деңгейде сақталады, келесі жылға дейін міндетті түрде, ал одан әрі 2014 жылдың қорытындысы бойынша 2015 жылғы қаңтарда қарайтын боламыз.