Тікелей инвестициялар: инвесторлардың соңынан жүгірмей, жағдай жасау керек

Тікелей инвестициялар және оларды тарту жолдары туралы

Қазақстанда экономиканы дамытудың шикізаттық моделі аяқталуға жақындап қалды, оның бізге берген қорын біз пайдаланып болдық. Бұдан әрі шикізат секторының есебінен өсу шектеулі болады, ал бұл салада кемінде қазіргі деңгейді сақтап қалу үшін жағдай жасауымыз керек. Сондықтан қазір Қазақстанда шикізаттық емес секторды дамыту мәселесі өткір тұр.

Өкінішке қарай, Қазақстанда өзіндік бәсекеге қабілетті өндірістерді дамытуға қажетті өнеркәсіптік база мен ғылыми орта жоқ, сондықтан бұл бағыттағы жалғыз жол — шетелдік компаниялар есебінен даму.

Демек, басты міндет — тауарлар, жұмыстар мен қызметтер өндіру үшін елге шетелдік капитал тарту.

Бұрын жазғанымдай, инвестор Қазақстанға тек пайда мен тәуекелдің арақатынасы қолайлы салаларға ғана келеді. Өкінішке қарай, өндірістердің рентабельділігін талдау шикізаттық емес өнеркәсіптің біздегі табысты салаларға жатпайтынын көрсетеді (шамамен 7% деңгейінде). Ең рентабельді салаларға шикізат секторы мен телекоммуникация жатады. Мұның мысалы — «Кселл» компаниясын сату мәмілесі.

Нәтижесінде шетелдік инвестор Қазақстандағы жоғары тәуекелдерді ескере отырып, тәуекелі нөлге тең немесе соған жақын жобаларға ғана барады.

Қазір шетелдік инвестиция тартудың драйвері — Үкімет, атап айтқанда, Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі мен оның барлық құрылымдары.

Енді шетелдік инвесторларды Қазақстанға сұр схемаларсыз (бұл туралы төменірек) келуге не итермелейтінін үстірт талдап көрелік:

1. Күшті ішкі нарық — халқымыздың аз, аумағымыздың үлкен болуына байланысты біз бұл санатқа жатпаймыз.

2. Арзан жұмыс күші — өкінішке қарай, Қазақстандағы өмір сүру деңгейі арзан жұмыс күшінің болуына мүмкіндік бермейді.

3. Экспорттық өнім өндіру мақсатында қолайлы бизнес-ортаның болуы — бізде әзірге қолайлы бизнес-орта жоқ (сыбайлас жемқорлық, бюрократия, білім деңгейінің төмендігі және т.б.).

4. Жеңілдетілген салық салу — Қазақстанда салық жүктемесі айтарлықтай төмен, бірақ сыбайлас жемқорлық, салықтық әкімшілендіру, салық заңының екіұшты түсіндірілуі және сот арбитражының нашарлығы бұл артықшылықты жоққа шығарады.

Жоғарыда аталған факторлардың ішінен Қазақстан соңғы екеуін өзгертіп, жақсартуға қауқарлы.

Сөзсіз, соңғы екі тармақ бойынша жұмыс көп атқарылуда, бірақ менің ойымша, жүзеге асырылып жатқан іс-шаралар жүйесіз сипатта болып, әкімшілік қысым мен қолмен басқару арқылы қандай да бір олқылықтардың орнын жамауға бағытталған.

Сәйкесінше, Үкіметтен нәтиже талап етіліп, шетелдік жобаларды қаржыландыруға, негізінен квазимемлекеттік кәсіпорындар, оның ішінде «Бәйтерек» холдингіне кіретін даму институттары арқылы үлкен көлемде қаражат бөлінуде.

Бұл, әрине, қажетті нәрсе және болуға тиіс, бірақ ол инвестиция тартудың драйвері болмауы керек.

Енді шетелдік инвесторлар бізге қандай шарттармен келетінінің (немесе келетін болатынының) шартты мысалын келтірейін.

Мысалы, мемлекеттік компания әлемдік көшбасшыға келіп, гидроэлектр станциясын салуды ұсынады.

Бұл жағдайда мынадай қатысушылар қажет:

1. Тапсырыс беруші — жобаның иесі, әдетте бұл мемлекеттік компания барған шетелдік компаниямен бірлескен кәсіпорын.

2. EPC компаниясы — жабдықты жеткізумен, құрылыспен (көп жағдайда кілтке дейін) және жобаны іске қосумен айналысатын компания. Біздің жағдайда бұл — біз барған, бізбен бірлескен кәсіпорында болатын сол компанияның өзі.

3. Кредитор — мемлекеттік даму институты немесе мемлекет кепілдігімен несие беретін кредитор.

Күрделі жобаларда бізде құрылыс тәжірибесі жоқ, сондай-ақ шетелдік компанияның ұсынып отырған жабдығы мен құрылысының нақты қанша тұратынын тексере алмаймыз. Мұндай жағдайда тек сенуге ғана тура келеді.

Шын мәнінде не болады? Шетелдік компания үшін біз — технология іздеп келген, экономиканы көтеру үшін мемлекеттік ақшаны игеруі қажет, тәуекелі жоғары дамушы елміз. Оларды саяси деңгейде жобаға қатысуға шақырған. Жоғарыдағы 4 фактордың бәрі бізде жоқ, сондықтан олар тәуекелсіз табыс табуын қамтамасыз етуі керек.

Жобалық қаржыландырудың классикалық схемасы — 20% меншікті қатысу және 80% қарыз қаражаты. Бізде бірлескен кәсіпорын болғандықтан, шетелдік компания жобаға салған үлесі ретінде жоба құнының 10%-ы көлемінде тәуекелге барады. Бірақ жабдықты сатудан да пайда табу керек. Әдетте үстеме баға өзіндік құнның 30%-ын құрайды. Шетелдік компания не істейді?

Шетелдік компания өзіндік құнға 30% маржа қосады да, осы соманың бәрін қосымша 10%-ға арттырады. Нәтижесінде маржа 43% болады. Біздің талдаушылар мен кредиттік офицерлерде жобаның құнын тексеруге дағды да, мүмкіндік те жоқ, ал мерзімнің үнемі қысымын ескерсек, уақыт та жоқ (өйткені нәтиже көрсету керек).

Шетелдік компания бірлескен кәсіпорынға келіседі, өзінің 10%-ын салады және оны өзіне қайтадан төлейді, одан кейін мемлекеттік қарыз қаржыландыруын алады, зауыт салады, іске қосады, барлық ақшаны алады. Тәуекел — нөл, мәміледегі маржа — 30%, ал біз құны ұқсас зауыттан 43%-ға қымбат болғандықтан бәсекеге қабілетсіз зауыт алдық. Бәрі бақытты: Инвестор да, Тапсырыс беруші де, мемлекеттік ақша да игерілді. Тек бұл бақыт ұзаққа созылмайды, ақша жеткенше ғана, мүмкін, мемлекеттік тапсырыстар мен шектеулі ішкі сұраныс (халық санының аздығынан және Ресей мен Беларусь есебінен) жеткенше ғана.

Мен мұны сұр схема деп атаймын. Инвесторлардың көзінде біз дәл осылай көрінетін боламыз: мемлекеттік міндеттерді орындау үшін технология сұрайтын бай ел.

Мұндай тәсілдің ұзақ мерзімді перспективада тұрақты проблемаларға душар болатыны түсінікті, әсіресе жанымызда өз технологиялары бар Қытай мен Ресей тұрғанын ескерсек.

Не істеу керек?

Басты міндет инвесторлардың соңынан жүгіру емес, инвесторлардың өздері бізге келуге тырысатындай жағдай жасау болуға тиіс.

Ол үшін жүйелі шаралар қажет:

1. Тәуелсіз және ашық судьялар мен арбитраждар институтын құру

2. Мемлекеттік бюрократияны жеңілдету

3. Заңның екіжақты түсіндірілуін жою үшін салық және өзге де заңнамаға толық мониторинг жүргізу немесе заңды күші бар заңның ресми түсіндірмелерін жариялау

4. Салықтық әкімшілендіруді жеңілдету

5. Қалыпты жұмыс істейтін қор нарығы мен бағалы қағаздар нарығын құру

6. Елде ашық аудит жүйесін құру және оны міндетті қолдану тәртібін қайта қарау, мысалы, барлық ірі және орта бизнеске аудитті міндеттеу

7. Банктердің рәсімдік шектеулерін жеңілдету (бөлек тақырып)

8. Қаржыландыру құралдарының дамуын арттыру, ал жүйелі бағыттардың бұл тізімін білім, ғылым, МЖӘ және т.б. салаларда жалғастыруға болады.

Қысқаша айтқанда, осы идеяны біз «Эксперт» журналындағы мақалада сипаттадық.