Жер қойнауын пайдалану реформасының сегіз қадамы және салықтық кедергілер

Қазақстанда алдағы 5 жылда бірінші Үдемелі индустриялық-инновациялық дамыту бағдарламасының тәжірибесін ескеріп, жер қойнауын пайдалануға баса мән беру керек, өйткені ол бағдарлама күтілген нәтиже бермеді. Жер қойнауын пайдалану келісімшарттары бөлігінде Мұнай және газ министрлігін, Индустрия және жаңа технологиялар министрлігін және Геология комитетін түбегейлі реформалау қажет. Келісімшартқа кез келген өзгеріс (ал өзгеріс дегеніміз жұмыс бағдарламасына жай қол қою да, ол да қосымша келісім болып саналады) енгізу кемінде 9!!!! ай алады. Бұл ең төменгі мерзім. Шетелдік инвесторды тартып, оны жер қойнауын пайдалану құқығына енгізу үшін: 1. Мемлекеттің бас тартуын алу керек (бас тартуды Ұлттық компания береді) (2-3 ай), 2. Ведомствоаралық комиссиядан өту керек (тағы екі-үш ай), 3. Сараптама комиссиясынан өту керек (бұл да екі-үш ай), мүдделі министрліктердің барлық хаттарын алу керек (ал Әділет министрлігі көп жағдайда сондай қорытынды жазады, оларға дәлелдеп жеткізгенше тағы екі-үш ай өтіп кетеді), содан кейін жұмыс тобынан өтеміз (жер қойнауын пайдаланушылардың қатысуымен), министрліктер мен ведомстволардың қызметкерлері тежей бастайды және өте-өте ұзақ келіседі. Нәтижесінде қалыпты жер қойнауын пайдаланушы өзінің қосымша келісімін шамамен 12-18 айдан кейін алады ма? Ал жұмыс істеуге қашан? Мұндай мысал өте-өте көп, жер қойнауын пайдалану келісімшартын ұзарту — нағыз азап, бір жылға ұзартып, жыл соңында, берілген ұзарту мерзімі біткен кезде қайтадан беретін жағдайлар болған. Сондықтан бізде өндірудің өсімі тек мемлекеттің мүддесі бар ірі кен орындары есебінен ғана болады, ал қалған жер қойнауын пайдаланушылар министрліктерде тозақтың шеңберлерінен өте баяу әрі табанды түрде өтіп жатыр.

Не істеу керек:

1. Функциялардың бір бөлігін аумақтық органдарға беру (Запюжвостсевнедра).

2. Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңды министрліктер мен ведомстволардағы рәсімдерді толық регламенттеу бөлігінде, әр құжаттың өту уақытын нақты көрсете отырып, қайта қарау. Мұнда Президент Әкімшілігіне кеңесім: негізгі құжаттарды (жобалар, ұзарту, иеліктен шығару, кепіл және т.б.) келісу мен оларға қол қоюға қанша уақыт кететінін күнбе-күн көрсететін карта жасап көріңіздер, сонда сіздер жай ғана таңғаласыздар: жер қойнауын пайдаланушылар өндіруге қашан үлгереді?

3. Барлық жер қойнауын пайдалану келісімшарттарына олардың өз ішіндегі де, заңнамамен де қайшылықтары бөлігінде толық аудит қажет, өйткені министрліктер нақтылайтын өзгерістер енгізуден қорқады, ал шетелдіктер қайшылықты келісімшарттарға кіруден қорқады.

4. Барлау кен орындарын және бекітілген қоры шағын кен орындарын (мысалы, 5 млн тоннаға дейін) сатуға мемлекеттің рұқсатын жойып, рұқсат алуды жеңілдету (мүмкін, тек хабарлама ретінде).

5. Келісімшарттардағы ТЖҚ-ның масқара қазақстандық үлесін алып тастаңыздар, ол Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңға жай ғана қайшы келеді. Жер қойнауы туралы заңға сәйкес барлық ТЖҚ тек конкурс бойынша және баға ұсыныстары бойынша сатып алынады, жер қойнауын пайдаланушы мердігерді өзі таңдамайды, сәйкесінше ол мемлекетке осы шарттың орындалуына кепілдік бере алмайды, ал бұл шетелдік инвесторларды жай ғана қорқытады.

6. Құрамында шетелдіктердің үлесі бар компаниялар үшін кадрлардағы шетелдік жұмысшылар квотасын көбейтіңіздер, өйткені кадрларда жергілікті құрам бойынша 100-100-90 болуы тиіс кезде білім мен технологияны беру жай ғана мүмкін емес.

Мұндай оғаш жағдайлар өте көп, және осының бәрі шетелдіктерді үркітеді.

7. ТЖҚ сатып алуды жеңілдетіңіздер, шартты түрде айтқанда, дәретхана қағазын баға ұсынысы арқылы сатып алудың өзі — ақылға сыйымсыз нәрсе, ЖЖМ-нің бағасы кемінде әр үш ай сайын өзгереді, ал бұл тендерлерді әр үш ай сайын өткізу деген сөз, мұның бәрі жұмысты қиындатады. Корпоративтік басқаруды енгізу керек (мысалы, нұсқа ретінде барлық жер қойнауын пайдаланушыларды АҚ-ға ауыстыру және 100% жеке болса да, барлық ақпаратты KASE-де міндетті түрде ашу).

8. Және ең бастысы — құзыретті органдардан Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңды білуін тексеріңіздер, оны бәрі біле бермейді, әсіресе Әділет министрлігінде.

Бұл жер қойнауын пайдалану бойынша өте-өте қысқаша айтқанда.

Салықтар бойынша:

Ең бастысы — ҚҚС-ты қайтару мәселесін шешіңіздер, өйткені бұл топ-300-ге кірмейтін экспорттаушылар, яғни ШОБ және ірі бизнестің бір бөлігі үшін ең үлкен кедергілердің бірі, дереу.

Сондай-ақ, Дәулет төраға болып тұрған кезде-ақ блогқа жер қойнауын пайдаланушыларға салынатын әділетсіз салық салу туралы жазғанмын, мұнда кедейірек кеніштер байырақ кеніштерге қарағанда көбірек салық төлейді, өйткені шартты өткізу бағасы мүлде әділетсіз есептеледі, бұл кедей кеніштерді дамытуға кедергі келтіреді.

Өзге мәселелер бойынша:

Жобалық қаржыландыру туралы заң енгізілді — жұмыс істемейді.

Трансферттік баға белгілеу туралы заң енгізілді — бұл қандай да бір батыстық заңның жай ғана аудармасы — жұмыс істемейді.

МЖӘ туралы заң енгізілді — жұмыс істемейді.

Инвестициялық қорлар туралы заң енгізілді — жұмыс істемейді.

Ал бұл заңдар шетелдік инвестицияларды тартудың құралдарын айқындайды — өйткені заңдарды қайдан да болса жай ғана аударып алғандай етіп жазады. Заңдарды қарапайым тілмен жазу керек, алдымен блок-схема түріндегі қаңқасын құрып, содан кейін оларға ет бітіру керек, сонда олар қарапайым адамдарға түсінікті болады.