Теңге неге берік және мен неге бағам болжамын бермеймін

Менің galim.ai сайтымдағы ЖИ-көмекшіге ең жиі қойылатын сұрақ – теңгенің АҚШ долларына шаққандағы бағамының болжамы. Қазақстанда бағам болжамын жасау онша алғыс күтетін іс емес, себебі қысқа кезеңдерде біздегі нарықтық сигналдар дамыған нарықтарға қарағанда әлсізірек жұмыс істейді. Бұл біздің валюта нарығының ерекшеліктеріне байланысты, олар туралы мен бұрын талай рет жазғанмын. Бағам еркін қалыптасатын дамыған экономикаларда кез келген маңызды нарықтық сигнал бағамға іс жүзінде бірден бір немесе басқа бағытта әсер етеді. Бұл тетік қалай жұмыс істеуі тиіс екенін бірнеше мысалмен көрсетейін.

Мысалы, ҚР Ұлттық Банкі базалық мөлшерлемені төмендетсе, теңге әлсіреуге тиіс. Неге олай? Ұлттық Банк өтімділікті базалық мөлшерлемеден плюс-минус 1 п.т. пайыздық дәліз шеңберінде басқарады. Ол өтімділікті базалық мөлшерлемеден 1 п.т. төмен мөлшерлемемен алып қояды және 1 п.т. жоғары мөлшерлемемен ұсынады. Бұл дәліз ақша нарығындағы қысқа ақшаның құнын айқындайды, ал мөлшерлеменің болашақ траекториясына қатысты күтулер арқылы Қаржы министрлігі облигацияларының кірістілігіне де әсер етеді. Содан кейін тәуекелсіз кірістілікке барлық өзге қаржы құралдары жақындайды, осылайша экономикадағы қорландыру құнын іс жүзінде ҚР Ұлттық Банкінің шешімдері айқындайды. Мөлшерлеме төмендегенде теңгелік қағаздардың тартымдылығы азаяды, бейрезиденттер позицияларын қысқарта бастайды, пайданы бекітіп, доллар сатып алады. Нарықтың барлық қатысушылары үшін бұл – теңге әлсіреуге тиіс деген сигнал.

Екінші мысал – валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелер. Егер Ұлттық Банк ҚДКҚ арқылы валюталық салымдар бойынша шекті мөлшерлемелерді көтеріп, банктер неғұрлым жоғары кірістілік ұсына бастаса, валютаға сұраныс артады да, теңге әлсіреуге тиіс. Дәл осындай шешім биылғы 1 қазаннан бастап қабылданды: мерзімі 12 айдан асатын жинақ валюталық салымдар бойынша шекті мөлшерлеме 1%-дан 2,5%-ға дейін көтерілді. Үшінші мысал – негізгі экспорттық тауарлар бағасының өсуі. Бұл болашақта елге валюта түсімі артатынының сигналы, демек теңгенің нығаюын күтіп, доллар сатып, теңге сатып алу ұтымды.

Біздің валюта жүйесінің ерекшелігі – нарық тереңдігінің аздығында, кәсіби қатысушылар санының шектеулі болуында және бағам қалыптасуының толық нарықтық болуына мүмкіндік бермейтін шектеулердің сақталуында. Мұның бәрі қысқа мерзімде теңге бағамын сигналдар негізінде болжауды қиындатады. Жақсы мысал – ағымдағы жыл. Маусымнан бері Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені төрт рет, 18%-дан 15,75%-ға дейін төмендетті, ал теңге жылдың басым бөлігінде нығайып отырды. Бірақ ұзақ кезеңдерде кез келген сигнал нарыққа жетеді және бағамға әсер етеді.

Теңге қазір неге берік? Мұнда мен бірнеше себепті бөліп көрсетер едім.

1. Алтын сатып алуды айнадай көрсету. Ұлттық Банк алтынды отандық өндірушілерден теңгемен сатып алады және осы сатып алуларға жұмсаған сомасына тура сәйкес валютаны нарықта сатады. Бұл тетік монетарлық бейтараптықты қамтамасыз ету үшін енгізілген және осы тұрғыдан дұрыс жұмыс істейді. Бірақ металл өндіретін классикалық компаниялар валютаны әдетте тек операциялық шығыстар көлемінде ғана сатады, ал мұнда өндірілген алтынның бүкіл құны іс жүзінде валюта ұсынысына айналады. Алтын бағасының өсуі аясында бұл валюта ұсынысын айтарлықтай арттырды. 2026 жылғы қаңтар-тамыз аралығында ғана алтынды айнадай көрсету бойынша Ұлттық Банк резервтерден шамамен 5,9 млрд доллар сатты, бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 57%-ға көп. 2025 жыл бойы бұл сома шамамен 7 млрд долларды құрады.
2. Ұлттық қордан берілетін трансферттер. Өткен жылмен салыстырғанда олардың көлемі азайды, сондықтан үлесі онша үлкен емес, бірақ ол сақталып отыр.
3. Мұнай, уран және мыс бағасының өсуі есебінен экспорттаушылардың валюталық түсімінің артуы. Квазимемлекеттік компаниялардың валюталық түсімнің жартысын міндетті түрде сату талабы күшінде болған кезде бұл ағын нарыққа дерлік тікелей түсті.
4. Қарыз капиталының ағыны, ең алдымен квазимемлекеттік секторға. Тартылған валюта ел ішіндегі шығыстар үшін теңгеге айырбасталып, нарықтағы ұсынысты арттырады.
5. Валюталық кредиттеудің айтарлықтай өсуі. Теңгедегі мөлшерлемелер жоғары, валютадағы мөлшерлемелер төмен, сондықтан компаниялар валюталық қарыздарға көбірек көшуде, ал алынған валютаны теңгелік шығыстарды қаржыландыру үшін сатады.
6. Жоғары базалық мөлшерлеме. Бейрезиденттер валюта әкеліп, оны сатып, теңгелік облигациялар сатып алды. Мөлшерлеме төмендеген сайын бұл ағын кері бұрыла бастайды.

Бұл факторлар валюта ұсынысын арттырады, ал оған деген сұранысты әзірге жылдар бойы қалыптасқан валюталық реттеу шектеулері тежеп отыр. Ұлттық Банк оларды біртіндеп алып тастап келеді, бұл – дұрыс бағыт. Бірақ бұл үдеріс аяқталмайынша, өсіп келе жатқан ұсыныс теңгені айтарлықтай нығайтады, сондықтан қысқа мерзімде бағамды болжау қиын.

Бағамның инфляциямен де тығыз байланысы бар, оның үстіне байланыс екі жақты: әлсіз бағам инфляцияны импорт арқылы үдетеді, ал жоғары инфляция уақыт өте келе бағамға қысым жасайды. Ұзақ кезеңдерде бағам, әдетте, негізгі сауда әріптестері себетіне кіретін елдермен инфляция айырмасы шамасында құнсызданады. Біз үшін бұл – доллар, рубль, юань және еуро. Бұл айырма еңбек өнімділігінің өсу қарқынындағы айырмаға түзетіледі, мұны экономикалық әдебиетте Баласса-Самуэльсон әсері деп атайды. Егер дамушы елде экономикалық өсім сапалы болса, төмен базаның арқасында онда еңбек өнімділігі дамыған елдерге қарағанда жылдамырақ өседі. Бұл елдегі инфляция сауда әріптестеріндегіден жоғары болса да, бағамды ұстап тұруға мүмкіндік береді. Дегенмен бағам уақыт өте келе, әдетте, төмендейді. Бізде әзірге кері үрдіс: инфляция 9%-дан жоғары болса да, теңге нығайып келе жатқанына қазірдің өзінде бір жылға жуықтады. Соңғы он екі айда доллардың ресми бағамы 538-ден 439 теңгеге дейін төмендеді, қазір ол шамамен 454 теңге. Іргелі факторлардан мұндай ауытқу шексіз жалғаса алмайды және кейін валютаның жедел құнсыздануына әкелуі мүмкін.

Күшті валютаның ел үшін негізгі артықшылықтары мен кемшіліктерін қарастырсақ, олар мынадай. Артықшылықтардан бастайын.

1. Ел үшін ең маңызды әсер – арзандаған импорт есебінен инфляцияның төмендеуі. Бізде, сірә, дәл осы жағдай. Жылдық инфляция қатарынан он екінші ай төмендеп келеді: өткен жылғы қыркүйектегі 12,9% шыңынан 2026 жылғы қыркүйектегі 9,3%-ға дейін, ал Ұлттық Банктің өзі бағам динамикасын инфляцияның баяулау факторларының бірі деп атайды.
2. Өмір сүрудің нақты деңгейі өседі, ал АҚШ долларымен қайта есептегендегі жан басына шаққандағы ЖІӨ артады.
3. Бұл инвестиция салуға қолайлы уақыт, өйткені импорттық тұтыну тауарлары ғана емес, жабдықтар, негізгі құралдар және материалдық емес активтер де арзандайды. Инвестициялық цикл аясында кәсіпкерлер жаңа өндірістерге және бизнесті кеңейтуге көбірек қаржы сала алады.
4. Сауда саласында жұмыс істейтін бизнес сатып алу шығындарының төмендеуі есебінен көбірек табыс табуға мүмкіндік алады.

Кемшіліктер де аз емес.

1. Отандық бизнестің бәсекеге қабілеттілігі төмендейді. Экспорттаушылар теңгелік баламада аз түсім алады, олардың табыстылығы азаяды. Ішкі өндірушілер импортпен бәсекелесу үшін бағаны төмендетуге мәжбүр, бұл кірістілікті қысқартады және өндірістердің бір бөлігінің жабылуына әкеледі. Мұндай жағдайда жаңа өндірістік жобаларды іске қосу айтарлықтай қиындайды.
2. Салықтық түсімдер жоспардан қалып жатыр, бұл бюджетке қосымша қысым түсіреді. Жоспармен салыстырғанда экспорттаушылар мен ішкі өндірушілердің пайдасы азаяды, ал теңгелік баламадағы импорт арзандайды, бұл импорттық ҚҚС базасын тарылтады. Мұны біз 2026 жылы көрдік. Түсімдер болжамы бір доллар үшін 540 теңге бағамы негізінде жасалған, ал іс жүзінде доллар жылдың басым бөлігінде 85-95 теңгеге арзан болды. Қаңтар-тамызда ҚҚС бойынша түсімдер жоспардан шамамен 490 млрд теңгеге қалды, ал жылдық болжамды Қаржы министрлігі макроэкономикалық жағдайлардың өзгеруін ескере отырып, 2-2,2 трлн теңгеге төмендетті. Мұнай, алтын және мыс бағасының өсуі сияқты басқа макроэкономикалық жағдайлар ҚҚС-қа әлсіз әсер етеді, өйткені экспортқа нөлдік мөлшерлемемен салық салынады. Сондықтан жоспардан кем түсудің негізгі бөлігі, менің бағалауымша, дәл күшті теңгеге байланысты.
3. Ұзақ мерзімді тұрғыда өндірістердің жабылуы ішкі ұсынысты қысқартады, ал бұл ақыр соңында қайтадан инфляцияға жұмыс істейді.
4. Теңгерімсіздіктер неғұрлым ұзақ жиналса, болашақта валютаның жедел құнсыздану қаупі соғұрлым жоғары болады, ал мұндай құнсыздану бағалар мен өмір сүру деңгейіне әсер етеді.

Кәсіпкерлер үшін маңызды тағы бір жайт – бағамның болжамдылығы және жоғары құбылмалылықтың болмауы. Бұл бағам тіркелген болуы керек дегенді білдірмейді. Бұл бағамның қозғалысы нарықтық сигналдармен түсіндірілетін болуы керек дегенді білдіреді. Қысқа кезеңде теңге 10%-ға нығайып немесе құнсызданып кете алатын болса, бизнес қалыпты жоспарлай алмайды және валюталық тәуекелдерді басқара алмайды. Құбылмалылық негізінен қаржы нарығының кәсіби қатысушыларына тиімді, ал нақты секторға кедергі келтіреді.

Менің пікірімше, қысқа қашықтықта теңгенің нығаюы инфляциямен күресуге көмектеседі, бірақ ұзақ мерзімді кезеңде теңге табиғи нарықтық бағамға қайта оралуы үшін шектеулерді алып тастау бойынша басталған жұмысты жалғастыру дұрыс. Осы бағытта алғашқы қадамдар бар, мысалы, валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерді ырықтандыру.

Менен жиі сұрайтын болжамға келсек, нақты сан айтпаймын. Бірнеше ай көлемінде бағамды көп жағдайда алтынды айнадай көрсету көлемі, Ұлттық қордан сатылымдар, шетелдік қарыз қаржыландыруының, әсіресе мемлекет және квазимемлекеттік сектор тарапынан, ағыны және мөлшерлеме төмендеген сайын теңгелік облигациялардағы позицияларын қысқарта бастауы мүмкін бейрезиденттердің мінез-құлқы айқындайды. Бірнеше жылдық кезеңде логика қарапайым: Қазақстандағы инфляция сауда әріптестеріндегіден айтарлықтай жоғары болып тұрғанда және өнімділіктің өсуі бұл айырманы өтемейінше, теңге бірте-бірте құнсыздана береді. Бұл қозғалыстың біркелкі болуы маңызды, ал валюта нарығындағы шектеулерді дәйекті түрде алып тастау дәл осыған көмектеседі.