Алдын ала қойылған диагноз

Біз тек өзіміз тұтынатын нәрсені ғана талқылаймыз, ал тұтынушы ретінде бізді, әрине, ең алдымен бірінші қажеттіліктегі тауарлар бағасының өзгерісі қызықтырады. Бірақ бұл тек сыртқы қабық қана, ал өмірлік маңызды өнімдерді тереңірек талдау экономикамыз туралы әлдеқайда көп ақпарат беретінін біз тіпті білмейміз де.

ЖЖМ бағасының өзгеруі туралы соңғы хабарламалар бір қызықты жайтты көлеңкеде қалдырды: биыл ақпанда бензин бағасының төмендеуі оны тұтынудың өсуіне әкелген жоқ. Оның үстіне, наурыздағы, яғни баға түскеннен кейінгі бірден келесі айдағы бензиннің көтерме сатылымының көлемі алдыңғы айдан да, 2012–2014 жылдардағы осындай кезеңдерден де төмен болды (1-суретті қараңыз). Сол суреттен бірінші тоқсандағы көтерме өткізудің 2012 жылдан 2015 жылға дейін тұрақты төмендеп келе жатқанын көруге болады, ал бағалар 2014 жылдың жазына дейін өзгеріссіз болған.

Бұл құбылысқа бірнеше түсініктеме беруге болады, қазір соларды қарастырамыз.

Бірінші түсініктеме: шын мәнінде тұтыну төмендеген жоқ. Жай ғана контрабанда мен сұр импорт өсті, ал оны статистика органдары көрсетпейді немесе әлсіз көрсетеді. Егер солай болса, жарияланған баға өсімі бензиннің заңсыз әкелінуін, ең алдымен Ресейден әкелінуін ғана арттырады. Белгілі болғандай, Ресей мұнай өндіру мен өңдеуді ұлғайтып жатыр. Сәйкесінше, Ресейде жанармай бағасы, көтерме де, бөлшек те, Қазақстандағыдан төмен. Шекараның іс жүзінде ашық болуы жағдайында бұл шекаралас аумақтарда контрабандаға қолайлы жағдай туғызады. Мұндай ЖЖМ-нің өткізілуі есепке алу үшін статистика органдарына түспейді, тек осындай контрабандаға жанама бағалау әдістері қолданылса ғана көрінеді.

Екінші түсініктеме: моторлы отынға сұраныстың өзгерісі мен баға өзгерісінің арасындағы икемділік төмен. Шынында да, бензин бірінші қажеттіліктегі өнім ретінде баға өзгерістеріне аса сезімтал емес. Оны тұтыну деңгейі көбіне жалпы іскерлік белсенділікке байланысты: ол жоғары болған сайын жеке де, коммерциялық та сапарлар көбейеді, және керісінше, белсенділік төмендесе, сапарлар да азаяды. Яғни ЖЖМ тұтынудың төмендеуі — іскерлік белсенділіктің және ел халқы тұтынуының төмендеуінің жанама индикаторы.

Іскерлік белсенділіктің төмендегенін көрсететін алаңдатарлық индикаторлар бар. 2-суретке қарасақ, өнеркәсіптегі кәсіпкерлік сенім индексі өткен жыл бойы төмендеп, биылғы бірінші тоқсанда 0-ге тең болғанын көреміз. Атап өту керек, 2011 жылдан бері кәсіпкерлік сенім индексі алғаш рет нөлге дейін құлдырады, бұл онша жағымды көрсеткіш емес.

Тағы бір индикатор да қызық — жүк айналымының төмендегенін тіркеген көлік кәсіпорындары басшыларының үлесі. 3-суретте 2011 жылдан бастап бірінші тоқсандар бойынша деректер берілген. Биыл мұндай басшылардың үлесі айтарлықтай өскенін көреміз. Көлік кәсіпорындары басшыларының 42 пайызы жүк айналымының төмендегенін айтады.

Сірә, біз қазақстандық бизнестегі сенімнің жалпы төмендеуіне тап болдық. Әрине, екі индикатор бойынша кең ауқымды қорытынды жасау әлі ерте — мәселені тереңірек зерттеу қажет. Бірақ сенімсіздік тек бизнесті ғана емес, бүкіл қоғамды қамтығанын растайтын тағы бір көрсеткіш бар — бұл үй шаруашылықтарының түпкілікті тұтыну өсімі қарқынының баяулауы. 4-суретте бірнеше жыл сенімді өскеннен кейін 2014 жылы түпкілікті тұтыну алдыңғы жылмен салыстырғанда қысқарғанын көреміз. Үй шаруашылықтарының түпкілікті тұтынуының қысқаруы — біздің экономиканың онша сау емес екенін көрсететін ең нақты индикатор. Тұтынудың қысқаруы өнімге сұранысқа, демек, өндіріске және елдің ЖІӨ-сіне әсер етеді.

Жұмыс гипотезасы ретінде біз Қазақстандағы нарықтық ортаның жалпы нашарлауын қарастырамыз. Бұған бірқатар факторлар меңзейді: 1) мемлекеттің және квазимемлекеттік кәсіпорындардың ел экономикасындағы рөлінің артуы; 2) тоқырап тұрған қаржы нарығы; 3) бір орнында тапталып тұрған шағын бизнес.

Гипотезадан теорияға көшу үшін Қазақстанда нарықтың қалай жұмыс істейтінін динамикада толығырақ қарау қажет. Бұл — көп күш-жігерді талап ететін байыпты зерттеу.

Алайда экономиканы мемлекеттің қатысуын кеңейту арқылы ғана ынталандырудың үлкен дивиденд бермейтінін түсіну керек. Қазақстанды үдемелі, индустриялық және инновациялық дамыту бағдарламалары тиісті нәтиже берген жоқ. Енді үдемелі деп аталмайтын жаңа бағдарлама шектеулі санды секторларда экспорттық шикізаттық емес өнімдер өндірісін ынталандыруы тиіс.

Мемлекет бизнес жүргізуге жағдай жасаудың және оны ынталандырудың тікелей тетіктерін дамытудың орнына, неге екені белгісіз, экономикаға тікелей және қолмен басқару арқылы ықпал етуге тырысады. Сонымен бірге бізде қалыпты жұмыс істейтін ақша-кредит саясаты жоқ, фискалдық саясат мүлде шетте қалып отыр, ал институционалдық реформалар екі-үш қылмыстық сыбайлас жемқорлық ісімен және мемлекеттік аппаратты формальды аттестаттаумен шектеледі.