ЖИ — еңбек өнімділігіндегі жаңа дизраптор: мүмкіндіктер мен тәуекелдер

Жасанды интеллект әлемде еңбек өнімділігінің жаңа дизрапторына айналуда

Әрбір ірі технологиялық толқын біз қалай жұмыс істейтінімізді ғана емес, кімнің еңбегі қажетсіз болып қалатынын да өзгертті. Индустрияландыру мен біртекті операцияларды автоматтандыру зауыттар мен фабрикалардағы жұмысшы мамандықтарына деген қажеттілікті күрт азайтты. Қазіргі ЖИ толқыны жұмыспен қамтудың басқа қабатына әсер етіп отыр: бұл — соңғы уақытқа дейін автоматтандыруға дерлік көнбеген әкімшілік және кеңсе еңбегі. Келесі кезең — ЖИ-дің гуманоид роботтармен үйлесуі болмақ, бұл өндірісте қол еңбегі әлі сақталған жерлерде өнімділікті қосымша арттырады.

Бұл өзгерістің алғашқы белгілері деректерде көрініп тұр. ХВҚ бағалауы бойынша, әлемдегі жұмыс орындарының шамамен 40%-ына, ал дамыған экономикалардағы жұмыс орындарының шамамен 60%-ына ЖИ әсер етеді. Америкалық миллиондаған қызметкердің жалақы деректері негізінде жүргізілген Стэнфорд университетінің зерттеуі ЖИ-дің әсеріне ең көп ұшырайтын мамандықтарда (бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу, клиенттерді қолдау) 22–25 жас аралығындағы жас мамандардың жұмыспен қамтылуы олар әсері аз мамандықтардағы құрдастарының қарқынымен өскен жағдайдағыдан 19%-ға төмен екенін көрсетеді. Бұл жұмыстан шығару арқылы емес, жұмысқа алуды қысқарту арқылы болып жатқаны назар аударарлық: компаниялар жаңадан бастаған мамандарды жай ғана алмай қояды. Бүкіл экономика ауқымында жаппай қысқартулар әзірше жоқ, бірақ менің бағалауымша, 5–10 жыл көкжиегінде олар айқын байқалатын болады. Статистикада ЖИ-дің әсерін бағалау үшін уақыт кезеңі әзірге тым қысқа: жалпы мақсаттағы технологиялардың қайтарымы алдымен процестерді қайта құруға және адамдарды оқытуға жұмсалады, ал өнімділіктің өсуі электр қуаты мен компьютерлер кезіндегідей кешігіп байқалады.

Басты макроэкономикалық тәуекелді мен сұраныстан көремін. ЖИ еңбек шығындарын азайтады және тауарлар мен қызметтер ұсынысын арттырады, ал сұраныс төленетін табыстар жұмысшылардан капитал мен технология иелеріне қайта бөлінеді. Тарих мұндай сценарийді бұрыннан біледі. 1920-жылдары электрлендіру мен конвейер өнімділікті күрт көтерді, бірақ табыстар барған сайын біркелкі емес бөлінді, ал сұраныс көбіне несиеге сүйенді. Борыш жүктемесі көтере алмайтындай ауырлағанда қарыз алушылар дағдарысы басталды, бағаның төмендеуі борыштардың нақты ауыртпалығын арттырды, ал банктердің банкроттық толқыны құлдырауды Ұлы депрессияға айналдырды. Кейнс 1930 жылы себептердің ішінде бірінші кезекте техникалық тиімділіктің экономика босап шыққан еңбекті сіңіріп үлгеретіннен тезірек өсетінін атап, бұл құбылысты «технологиялық жұмыссыздық» деп атады. Кейінірек «Жалпы теорияда» ол мемлекет арқылы жиынтық сұранысты ынталандыруды негіздеді. Сондықтан еңбек шығындары қысқарған жағдайда тұтынушылық сұранысты қалай қолдау керек деген сұрақты қазірден қою қажет.

Бұл процесс елдер бойынша өте біркелкі емес жүреді. Инновациялар мен ЖИ-ді енгізуде артта қалғандар жаһандық бәсекеде ұтылып, көшбасшыларға технологиялық тәуелді болып, кедейлену қаупіне ұшырайды. Осы мағынада Президенттің ЖИ-ді мемлекеттік саясаттың бөлігі ретінде енгізу бағытын мен стратегиялық тұрғыдан дұрыс деп санаймын.

Алайда бұл бағыттың екінші жағы да бар, оны алдын ала айтып қою маңызды. Қазақстандағы зейнетақы жүйесі мен МӘМС жалақыдан төленетін жарналарға құрылған, ал ЖТС жергілікті бюджеттер кірісінің негізгі көздерінің бірі болып табылады. Егер экономика табыстарындағы еңбекақы үлесі қысқара бастаса, онымен бірге осы база да тарылады. Сондықтан ЖИ енгізумен қатар салық жүктемесін еңбектен капитал мен рентаға біртіндеп ауыстыруды, қызметкерлерді жаппай қайта оқытуды және еңбек нарығына тек дипломмен ғана емес, ЖИ-мен жұмыс істеу дағдыларымен де шығуға тиіс жастарды даярлауды алдын ала пысықтау қажет.

Біз Solva Group-та да ЖИ-ді белсенді енгізіп жатырмыз. Тәжірибе компанияның AI-native болатыны бірінші басшының өзі ЖИ-дің белсенді пайдаланушысы болғанда ғана екенін көрсетеді. Мен ЖИ-ді күн сайын пайдаланамын және сонымен бірге оның мүмкіндіктерінің зорға дегенде 1%-ын ғана пайдаланатынымды түсінемін.

ЖИ бәсекелестік ортаны да өзгертеді. Шағын және орта бизнес бұрын тек ірі компанияларға қолжетімді болған мүмкіндіктерге ие болады: сайт жасау, процестерді автоматтандыру, хаттарға жауап беру, әлеуметтік желілерді жүргізу, шағын бағдарламалар жазу, дизайн жасау, тауарларды алға жылжыту, ашық дереккөздерден деректер жинау және талдау. Мұның бәрін енді өз бетінше және аз ақшаға жасауға болады. Ірі компаниялар өзгере бастамаса, олардың ішкі бюрократиясы өсу кедергісіне айналатынына тап болады және неғұрлым жылдам ойыншылармен бәсекеде ұтылуы мүмкін. Сонымен бірге ірі ойыншыларда меншікті деректер мен клиенттерге қолжетімділік түріндегі елеулі артықшылық сақталады, сондықтан ауқымды жылдамдықпен ұштастыра алғандар ұтады.

Күнделікті тәжірибе де өзгеруде. Сұрақтармен біз барған сайын іздеу жүйесіне емес, ЖИ-ге жүгінетін болдық және бұл үрдіс жалғасады. Мен Android-қа көштім, өйткені ол ЖИ-мен тереңірек біріктірілген: кездесулерді, оятқыштарды және тапсырмаларды менің жағдайымда қазірдің өзінде Gemini жүргізеді. Құжаттарды талдау мен сұрыптауды, олар бойынша іздеуді және поштаға жауап беруді де ЖИ өз мойнына алады.

Қазір мен сайттарды өзім жасаймын, дашбордтар құрамын, 1С және басқа жүйелермен интеграция жасаймын және көрсеткіштерді Qlik немесе Power BI сияқты сатып алынатын BI-жүйелерсіз тікелей қадағалаймын. MCP-коннекторлар деректерді жай алып қана қоймай, оларды ЖИ-агенттер арқылы өңдеуге және қажетті ақпаратты бірден қажетті пішінде алуға мүмкіндік береді. Мұндай салалар барған сайын көбейіп келеді. Telegram-ның ашық API-ы арқасында оған ЖИ-агентті қосуға болады, енді менің жұмыс топтарымдағы хат алмасуды Claude негізіндегі агент талдайды, ол менің атымнан әріптестерге күнделікті сұрақтарға жауап береді, ал мәні бойынша шешімдерді өзім қабылдаймын. Көп тапсырмалы жұмыс үшін бұл өте ыңғайлы. Мұны түсінуге маған Қайрат Ахметов көмектесті, ол мен білетін вайбкодингтің ең озық практиктерінің бірі. Оның деңгейі соншалықты жоғары, оның жұмыс топтарында оның жеке агенті қызметкерлерінің агенттерімен сөйлеседі.

Қазір мен күрделірек бағдарламалар жазып көріп жүрмін, көбіне өзімді дамыту үшін. Жалғыз өзі тұтас өнімдер жасап, олардан табыс таба бастаған адамдарды мен біраз білемін. Таяудағы екі-үш жылда алғашқы соло-единорогтарды көреміз деп ойлаймын.

Алайда бұл трансформацияның кері жағы бар және мұндағы тәуекелдер айтарлықтай.

Бірінші тәуекел, бұрын жазғанымдай, сұраныс дағдарысы.

Екінші тәуекел: нарықтардың ауқымды қайта бөлінуі және өнімдері ЖИ-мен алмастырылатын көптеген компаниялардың банкроттығы.

Үшінші тәуекел, ұзақ мерзімді, дағдылардан айырылу. Біз білімді ЖИ-ге неғұрлым көп тапсырсақ, бір нәрсені өз қолымызбен және өз басымызбен жасауды соғұрлым аз үйренеміз. Қазірдің өзінде вайбкодинг кезінде ЖИ-дің ұсынысымен оны құзыретті деп санап, мұқият оқымай келісе салу жиі болады. Осылайша дағдылар бірте-бірте жоғалады, ал ЖИ-ге тәуелділік артады. Ғасырлар көкжиегінде бұл деградацияға әкелуі мүмкін.

Төртінші тәуекел, теңсіздік, бір қарағанда көрінгеннен күрделірек құрылған. Мамандық ішінде, керісінше, ЖИ мүмкіндіктерді теңестіреді: клиенттерді қолдаудың 5 мыңнан астам қызметкері қатысқан зерттеуде ЖИ-көмекші өнімділікті орта есеппен 14%-ға, ал жаңадан бастағандар мен біліктілігі ең төмен қызметкерлерде 34%-ға арттырды, тәжірибелі қызметкерлердің нәтижесіне дерлік әсер етпеді. Парадокс туындайды: ЖИ ең көп жаңадан бастағандарға көмектеседі, бірақ компаниялар дәл солардың жұмысқа алынуын тоқтатады. ЖИ-ді меңгергендер мен оны меңгермегендер арасындағы алшақтық үлкейе береді: біріншілері өнімдірек болып, көбірек табады, екіншілері осал жағдайда қалады. Ал ең үлкен алшақтық, Нобель сыйлығының лауреаты Дарон Аджемоглудың есептеулері көрсеткендей, капитал мен еңбек табыстары арасында пайда болады.

Нәтижесінде мәселе ЖИ-ді енгізу-енгізбеуде емес, өнімділік өсімінің пайдасын кім алуында. Егер ол технология иелерінің тар тобына тисе, біз сұраныс дағдарысын да, әлеуметтік шиеленісті де аламыз. Ал егер оны білім беру, қайта оқыту және салық жүйесін бейімдеу арқылы кеңірек бөлу мүмкін болса, ЖИ алдағы онжылдықтарда табыс пен өмір сапасы өсімінің басты көзіне айналады.

Өз өміріңізде және жұмысыңызда ЖИ-ді қалай пайдаланатыныңызды білу қызық болар еді.