Теңгенің құнсыздануы неліктен сөзсіз
Орыс тілінен жасанды интеллект көмегімен аударылған. Түпнұсқа: орыс тіліндегі нұсқа
Инфляциясы жоғары және еңбек өнімділігінің өсімі төмен дамушы елде ұлттық валютаның құнсыздануы тұрақты жүретін заңдылық. Оны тоқтатудың жалғыз жолы — еңбек өнімділігін арттыру, ол үшін дамыған институттар мен бәсекелі орта қажет.
Бағамға қатысты сұрақ көп қойылады. Алдымен бәріңізді көңілсіздендіре кетейін: инфляциясы жоғары, еңбек өнімділігінің өсімі төмен дамушы елде валюта тұрақты түрде құнсызданып отырады. Сондықтан қазіргі экономикамен бағамның 500-ге де, 600-ге де, 700-ге де жеткенін көреміз, бұл тек уақыт еншісіндегі мәселе: бұған екі жыл кетуі де мүмкін, он жыл кетуі де мүмкін. Соңғы 15 жылда бағам 400%-ға құнсызданды. Егер жаһандық деңгейде ештеңе өзгермесе, 15 жылдан кейін бағам 1 АҚШ долларына 2000 теңгеге де жетуі мүмкін, ал құрылымдық реформалар жүргізіліп, инвестициялық климат жақсарса, бағам құнсызданбайды да.
Валютаны құнсыздандыру — Ұлттық Банктің немесе Үкіметтің қалауына байланысты мәселе емес, бұл — одан қашып құтыла алмайтын экономика заңы. Басқа жағынан, экономиканың қалай жұмыс істейтінін түсініп, оны бағам құнсызданбайтындай етіп құру қажет.
Экономиканың қалай құрылғанын жеңілдетіп қарастырайық. Мысалы, көрші елде бір литр сүттің бағасы — $1, ал олардағы өзіндік құны — $0,8. Бағам — 1 долларға 450 теңге. Бізде сүт литрі 450 теңге тұрады, өзіндік құны — 360 теңге. Бәрі тепе-теңдікте, жүйе жұмыс істеп тұр.
Үкімет мемлекеттік қызметшілердің жалақысын көтереді. Біздің қызметкерлер енді сүт өндірісінде жұмыс істегісі келмейді, жалақысы жоғары болғандықтан мемлекеттік компанияларға орналасуға тырысады. Соның салдарынан біз де жалақыны көтеруге мәжбүр боламыз, сөйтіп біздің өзіндік құнымыз бір литр сүтке 420 теңге болады. Мемлекеттік қызметшілердің қолында ақша көбейіп, олар сүтті көбірек тұтына бастайды. Сүт өндірісін бірден арттыру мүмкін болмағандықтан, сұраныстың ақшалай көріністегі өсіміне сай бағалар көтеріледі. Сөйтіп сүт 450 теңгенің орнына 500 теңге немесе $1,11 болады.
Көрші елдің өндірушілері бізде сүттің бағасы $1,11 екенін көріп, сүтті жаппай әкеле бастайды. Сүтті біздің нарықта сатқаннан кейін оларға доллар керек, сондықтан олар доллардың өзін бізден сатып ала бастайды. Бірақ бізде доллар мұншалықты көп емес, сондықтан доллардың бағасы өсе бастайды. Доллардағы сұранысты қанағаттандыру үшін бағам 500 теңгеге дейін өседі де, сүттің құны қайтадан $1 болады. Біз бастапқы жағдайға оралдық: сүт қайтадан $1 тұрады, тек теңгемен есептегенде ол енді 500 теңге. Номиналды түрде біздің мемлекеттік қызметшілер мен қызметкерлер көбірек алатын болды, бірақ іс жүзінде олардың сатып алу қабілеті өзгерген жоқ, ал инфляция өсті.
Немесе сол бастапқы деректермен басқа жеңілдетілген мысал қарастырайық, бұл жолы көрші елде еркін экономика, дамыған институттар, инвестиция деңгейі жоғары делік. Сол көрші ел сиырлардың өнімділігін 30%-ға арттырудың жолын тауып, олардың өзіндік құнын бір литрге $0,6 дейін төмендетті. Сатылымды арттыру үшін көрші ел бізге сүтті литрін $0,9 немесе 405 теңгеден әкеле бастады. Біздің елдегі сүт өндірушілер тірі қалып, бәсекелесе алмайды. Нәтижесінде елде сүт өндірісі қысқара бастады, ал осы саладағы инвесторлар жаңа мүмкіндіктер іздей бастады.
Көрші өндірушілер біздің сүтімізді ығыстыра бастады, оларға доллар керек, ал доллар жоқ, бұл доллардағы сұраныстың артуына және бағамның өсуіне әкеледі. Нәтижесінде бағам 450-ден 500-ге дейін көтеріледі. Енді сүт доллармен есептегенде $0,81 болады, импорттаушылар бағаны 0,9$ дейін көтереді де, баға 450 болады, бұл біздің өндірушілерге қолайлы. Бірақ енді нарықты қайтарып алып, өндірісті арттыру керек. Бағам 500 болды, сүт доллармен есептегенде арзандады, бірақ теңгемен есептегенде сол деңгейде қалды. Басқа импортталатын тауарлардың бәрі қымбаттай бастады, бұл инфляцияны тудырды.
Мәселенің басты себептері: Осы жеңілдетілген құрылымда түпкі себеп — өндірістік емес шығыстардың өсуі, өйткені мемлекеттік қызметшілер жалақысы көтерілгенімен көбірек өндіре қойған жоқ, сонымен қатар көрші мемлекетте еңбек өнімділігінің өсуі.
Егер бізде инфляция 10%, ал көрші елде 2% болса, экономика инфляцияны өтеу үшін әрқашан тепе-тең бағамға келтіреді. Яғни осындай жағдайлар сақталғанша, валюта әрдайым құнсызданып отырады.
Шешімдері: Бізде инфляция болмауы үшін ұзақ мерзімді кезеңде еңбек өнімділігін арттыру керек.
Бұған не инновациялар есебінен, не қарқындандыру есебінен қол жеткізіледі. Инновациясыз да, қарқындандырусыз да мына жағдайлар болмай мүмкін емес: • сапалы білім, • меншік құқығын қорғау, • дамыған институттар (тәуелсіз соттар, мықты саяси және қоғамдық институттар, еркін БАҚ және т.б.), • капиталдың еркін қозғалысы, • тиімді салық және ақша-кредит саясаты, • дамыған инфрақұрылым (жолдар, электр энергиясы, су және т.б.), • монополияларды сапалы реттеу және т.б.
Басқаша айтқанда, инновация мен қарқындандыру мемлекетке емес, адамдар мен кәсіпкерлерге байланысты. Мемлекет бизнеске тең жағдай жасауы керек, ал экономикаға араласып, «кәсіпкерлердің орнына» не өндіру керек, кімге сату керек дегенді шешуге тырыспауы тиіс.
Сонымен бірге мемлекеттің уақытша қолдауы (мысалы, инфрақұрылымдық жобалар түрінде) уақытпен шектеліп, тең емес жағдай тудырмаса, пайдалы болуы мүмкін. Бірақ протекционистік әртараптандыру ұзақ мерзімді перспективада еңбек өнімділігінің өсуіне апармайды, сондай-ақ тұрақты экономикалық өсімге де әкелмейді.
Әлемдік тәжірибе: Оңтүстік Корея немесе Сингапур сияқты елдердің табысы экономикалық тұрақтылық пен дамудың кілті — инвестицияның жоғары деңгейі, бәсекелі орта және тұрақты институттар екенін көрсетеді. Мысалы, Оңтүстік Корея жоғары технологиялы өнімді экспорттауға және білім беруге айтарлықтай инвестиция салуға назар аударып, жоғары дамыған экономикаға айнала алды.
Біз бағамға қатысты көріп отырған жағдай — қазіргі экономикалық саясаты бар ел үшін қалыпты жағдай, өйткені дамыған институттары бар нарықтық экономика құрудың орнына, біз мемлекеттік ресурстарға қолжетімділік және протекционизм түріндегі «тар тесіктері» бар экономика құрып жатырмыз.