Зейнетақы қаражаты тұрғын үйге: болашақ зейнеткер нені жоғалтады

Бүгін зейнетақы жинағын пайдалануға ресми түрде өтінім беруге мүмкіндік туды. Менің айналамдағы көпшілік ақшасын алып, не қолданыстағы кредиттерін өтеуге, не жаңа тұрғын үй сатып алуға жұмсамақ.

Мен экономист ретінде бұл қадамның мәнін әлі күнге дейін түсіне алмай келемін.

Міндетті түрде айтып, түсініп алуымыз керек тәуекелдер көп.

Зейнетақы жинағының мәні мынада: біз зейнетке өзіміз жинаймыз, ал лайықты демалысқа шыққанда бізде күнкөріске қалатын кепілдендірілген жинақ сомасы болуы тиіс. Зейнетақы жинағын шексіз рет пайдалануға рұқсат бере отырып, біз іс жүзінде белгілі бір сомадан кейін жинамауға мүмкіндік береміз. Қазір бұл сома 5 560 000 теңгені құрайды. Орташа өмір сүру ұзақтығы 74 жас, зейнетке 63 жаста шығатынымызды ескерсек, адам орта есеппен айына 42 мың теңгемен өмір сүретін болады. Бұл айына 100 доллар немесе күніне 3,3 доллар. Бұл өте аз, ал орташа өмір сүру ұзақтығы жыл сайын артып келе жатқанын ескерсек, орташа сома тіпті азая түседі. 74 жастан асып өмір сүретіндер де өте көп, олар қайтпек? Басқа елдердің көбінде жасалатындай, тұрғын үй сатып алуға жұмсалған соманы және ипотека бойынша пайыздарды жеке табыс салығы бойынша шегеріске алуға рұқсат беру қисынды болар еді. Бізде пайыздар бойынша норма тек Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінің қарыздарына қатысты ғана жұмыс істейді. Сонда адамдар экономикалық тұрғыдан жалақысының 10 пайызына дейінгі бөлігін ипотеканы өтеуге жіберуге мүмкіндік алар еді. Мұндай шегерімді өмірде бір-ақ рет пайдалануға рұқсат беруге болар еді. Айтпақшы, мұндай норма жинағының мөлшеріне және жалақы деңгейіне қарамастан, бүкіл халыққа шегерім алуға мүмкіндік береді.

Екінші ең маңызды мәселе — табыстылық. Мемлекет зейнетақы жинағының табыстылығы кемінде инфляция деңгейінен төмен болмауына кепілдік береді. Ал адамдар сатып алатын жылжымайтын мүлік немесе қысқартылған міндеттемелер де дәл осындай табыс әкеле ме? Менде күмән көп. Мен сұранысты жасанды ынталандыру кезеңіне дейінгі тұрғын үй құнының өсуін қарап, Қазақстанда 2010–2018 жылдар аралығындағы соңғы 9 жылда тұрғын үй инфляциядан аз өскенін көрдім. Тұрғын үй құнының өсуі мемлекеттік ипотека енгізілгеннен кейін басталды, ал қазір де өсім, сірә, жалғаса береді, өйткені оны ипотекамен қатар зейнетақы ақшасы да ынталандыратын болады. Бір адамға берілетін алу сомалары шағын екенін ескерсек, бұл сомалар дәл бастапқы жарнаға жетеді, яғни нарыққа тұрғын үй сатып алуға жұмсалмақ алынатын соманың кемінде үш еселенген көлемінде өтімділік шығады. Бірақ кейін, негізгі ақша пайдаланылып біткенде, мемлекеттік бағдарламалар аяқталады, бағалар кем дегенде өспей қояды, ал ең нашар жағдайда төмендейді. Экономиканың қазіргі өсімі негізінен құрылыс және тұтыну секторына сүйенетіндіктен, жақын арада үй шаруашылықтары табысының өсуін біз көрмейміз. Үй шаруашылықтарының табыстылығын арттыру үшін неғұрлым маңызды экономикалық реформалар қажет. Сондықтан зейнетақы жинағын алу бұл жинақтарды ұзақ мерзімді кезеңде құнсыздандырады, яғни жалпы алғанда бұл онша жақсы емес. Борыштық жүктеме мәселесін шешуге осылай көмектесуге және құрылыс секторын қолдауға шешім қабылданған болса, жинақ сомасы бойынша кем дегенде 3–5 жыл ішінде біртіндеп алу мерзімін енгізген дұрыс болар еді. Бұған тұрғын үйдің амортизациясын қосайық, бізде мәңгілік құрылыстар жоқ. 20 жылдан кейін пәтер жаңадан салынған пәтерлермен бәсекелесетін болады, яғни инвестиция ретінде ол енді өзектілігін жоғалтады. Тіпті бес жылдан кейін де пәтер бағасы жағынан жаңа салынған пәтерлерден айтарлықтай төмен болады.

Мен тек медициналық мақсаттармен және басқарушы компанияларға байланысты шешіммен келісемін, өйткені мұнда ұтымды тұс пен қисын бар. Дегенмен осы екі мақсатқа барлық жинақтың 5 пайызынан азы бағытталатындай сезінемін.

Не де болса, көре жатармыз.