Реформаларды неден бастау керек: институттар, білім беру және жер қойнауын пайдалану

Экономика және даму туралы

Жуырда Досым Сатпаев «не істеу керек және әрі қарай қалай өмір сүру керек» деген тақырыпта пікір білдіруімді өтінді. Әрине, бұл өте күрделі сұрақ, оған оңай жауап беру мүмкін емес. Реформаларды неден бастау керек деген мәселе қойылды. Менің жауабым өте қарапайым болды: іргетастан бастау керек, кез келген нысанның құрылысындағыдай. Іргетас неғұрлым берік әрі сапалы болса, үй соғұрлым биік болады.

Ең бастысы — сот жүйесі, құқық қорғау жүйесі, саяси жүйе және мемлекеттік инфрақұрылым. Одан әрі тиімді мемлекеттік аппарат, ақша-кредит саясаты, бюджет саясаты, фискалдық саясат келеді. Ал үшінші эшелонда ғана әртүрлі квазимемлекеттік жобалар тұрады.

Елдің жарты жылдық экономикалық көрсеткіштерін қарап шықтым. Шындығын айту керек, көрсеткіштер ең нашар емес, бірақ мәселе мынада: негізгі өсім құрылыс есебінен қамтамасыз етілуде. Негізінен тұрғын үй құрылысы есебінен, ал оның мультипликативтік әсері жоқ және әсері қысқа мерзімді. Тағы бірнеше жылдан кейін нарық қанығады, төлем қабілетті сұраныс шектеулі, сондықтан әрі қарай жаңа бір нәрсе ойлап табуға тура келеді. Алайда қысқа мерзімді әсер үшін бұл стратегия, сірә, негізді.

Көпшілік «Қазақстанда нені дамыту керек?» деген сұрақ қояды.

Мәселе мынада: нені дамыту керектігін мемлекет ойлауға тиіс емес, мемлекет дамуға қандай жағдай жасау керектігін ойлауы тиіс, ал нені және қалай дамытуды нарық пен кәсіпкерлердің өздері анықтайды. Мұны нарықтан артық ешкім істей алмайды.

Индустрияландыруды тек ішкі ресурстармен құру бізге қиын болады, шетелдік инвестициялар мен құзыреттер қажет. Өкінішке қарай, төмен маржалы және орта маржалы жобаларға шетелдік инвесторлар келмейді, себебі біздің инвестициялық ахуалда бұл жобалардағы пайда барлық тәуекелді жабуға жетпейді. Және бұл — түйінді мәселе.

Шетелдіктер үшін жалғыз тірі сала — жер қойнауын пайдалану, мұнда табыстылық деңгейі жоғары, бірақ тәуекелдер де жоғары.

Бұл — даналап саналатын бірегей жобалар, олар бақылауда тұр және едәуір ірі, сондықтан жеке қолдау алуға мүмкіндік береді, ал ол елдік тәуекелдердің бір бөлігін жабады. Бірақ бұл жүйе емес, көбірек VIP қызмет көрсетуге ұқсайды.

Жер қойнауы туралы жаңа кодекстің қабылдануымен қазір процесс азды-көпті ашық бола бастады, бұл айтарлықтай оң жайт.

Әрине, біз бәріміз әртараптандыру мен жоғары технологиялы өндірістер туралы армандаймыз. Бірақ ол үшін дұрыс институттар, сондай-ақ жақсы білім мен ғылым қажет. Бұл — ұзақ мерзімді жоба.

Жер қойнауын пайдалану — валютаның негізгі ағынын қамтамасыз ететін жалғыз экспорттық сала. Балама энергетиканың дамуымен болашақта көмірсутек шикізатының маңызы төмендейді, демек, бұл ресурстың құндылығы да төмендейді. Сондықтан «қонақтарды күтіп, кәмпитті сандықта сақтаудың» мәні жоқ, бұл кәмпитті қазір жеген дұрыс. Сондықтан қысқа мерзімді перспективада жер қойнауын пайдалануға көбірек назар аударып, бұл сала рентабельді тұрғанда одан барынша көп нәрсе алуға тырысу керек. Кен орындарын игеру дәл мультипликативтік әсер береді, өйткені соңғы уақытта Қазақстанда сервис бойынша құзыреттер жеткілікті жинақталды және күрделі емес кен орындарындағы жұмыстардың көбін біз өз күшімізбен орындай аламыз.

Айтпақшы, Қазақстанда өтімділік тұрғысынан кен орнын сату, мысалы, зауыт немесе фабриканы сатуға қарағанда әлдеқайда оңай. Оның көптеген себептері бар, соның бірі — кен орны жер сияқты уақыт өте келе өз қасиеттерін жоғалтпайды.

Сондықтан, қысқаша айтқанда, институттарды дамыту, білімге инвестиция салу және жер қойнауын пайдалануға назар аудару керек. Дамыған институттар кәсіпкерлік есебінен өнеркәсіпті дамытады, білім болашақта жоғары технологиялы салаларда көтерілуге көмектеседі, ал жер қойнауын пайдалану қысқа мерзімді перспективада бізге көмектеседі.

Менің жеке пікірім