Салық реформасы: бюджеттің үш деңгейі, прогрессивті ЖТС, ҚҚС және ШОБ

Ескертпе: мәтін 2016 жылы жазылған. ШОБ үшін жорамал және оңайлатылған салық режимдері туралы ұсыныстар сол кезеңдегі көзқарасты көрсетеді; кейін автор шектердің және арнаулы салық режимдерінің күшін жоюды жақтайды.

Соңғы кезде салық жүйесі туралы көп айтылып жүр

Салық салудың дұрыс жүйесі экономиканың өсуі мен халық әл-ауқатын арттырудың басты құралы болып табылады.

Қазақстанда салық құрылымында жер қойнауын пайдалану салықтары (оның ішінде ЭКБ), КТС және жанама салықтар (ҚҚС пен акциздер) шешуші рөл атқаратыны қалыптасқан.

Салық жүйесінің басты міндеті – экономиканы ынталандыру және бюджеттің кіріс бөлігін қамтамасыз ету. Ол үшін салық салудың теңгерімді жүйесі қажет.

Салық жүйесін құрал ретінде әкімшілендіру тұрғысынан да, салықтардың өзі тұрғысынан да пайдалануға болады.

Сондықтан барлық салықты үш деңгейге бөлу керек:

1. Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына түсетін салықтар – мұнай секторынан алынатын салықтар
2. Республикалық бюджетке түсетін салықтар – ҚҚС, КТС, акциздер, кедендік баждар, әлеуметтік салықтар
3. Өңірлік бюджеттерге түсетін салықтар – ЖТС, мүлік салықтары, көлік салығы, жер салықтары, ШОБ және ауыл шаруашылығы салықтары

Өңірлік салықтар бойынша жергілікті билік органдарына мөлшерлемелерді Салық кодексінде белгіленген шектерде өздері белгілеуге мүмкіндік беру керек.

Бұл өңірлерге өз бюджеттерін өздері қалыптастыруға, салықтарды инвестиция тарту және өңірдің экономикалық белсенділігін реттеу құралы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.

Бұл әсіресе жер салығы мен ШОБ-қа салынатын салыққа қатысты. Мысалы, Алматының орталығындағы ШОБ шет аймақтағы ШОБ-қа қарағанда көбірек табыс табатыны түсінікті, сондықтан шет аймақтардағы ШОБ-ты ынталандыру үшін төмендетілген мөлшерлемелер беру керек, ал орталықта мөлшерлемелерді көтеру керек.

Салық реформасы шеңберінде жер қойнауын пайдалану салықтарынан басқа (оларды бірінші кезекте реформалау керек) мыналарды реформалау қажет:

1. Жеке табыс салығы – шегерімдердің көп санын және жоғары салықтан босатылатын шекті беретін прогрессивті салық салу жүйесіне көшу. Бұл табысты жоғары табысты халықтан төмен табысты халықтың пайдасына қайта бөлуге мүмкіндік береді.

Бұл реформаның басты міндеті – ел ішіндегі сұранысты ынталандыру. Аз жалақы алатын халықтың табысын арттыра отырып, біз елдегі сұранысты арттырамыз, өйткені жоғары жалақы алатын халықтың жинағы қысқарады және жалпы тұтыну өседі.

Табысы жоғары халықты көбірек жұмсауға ынталандыру үшін, мысалы, медициналық қызметтерге, білімге, тұрғын үйге, дәрі-дәрмекке және т.б. үлкен шегерімдер беру қажет. Бұл қазақстандық үлесі іс жүзінде толық болатын және ел экономикасына оң әсер ететін осы қызметтерді тұтынуды ынталандырады.

2. ҚҚС – ҚҚС-тың негізгі проблемасы – түрлі схемаларға байланысты болашақта төленбейтін есепке жатқызылатын ҚҚС-ты пайдалану.

Бұл жағдайда салық салудың кассалық әдісіне көшу қажет: онда есепке тек тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді жеткізуші төлеген ҚҚС ғана алынады. Сонда жеткізуші ҚҚС төлемесе, оны сатып алушы төлейді. Бұл жалған есепке жатқызылатын ҚҚС-ы бар компанияларды толық жояды.

Сондай-ақ қарыздар бойынша сыйақыдан ҚҚС-ты алып тастау қажет, бұл елдегі инвестициялық қызметті ынталандырады. Қазіргі жүйе компаниялар шеңберінде қарыз алуға мүмкіндік бермейді. Геологиялық барлау бойынша ҚҚС жеңілдіктерін де беру қажет (бұған болашақта жеке жазба арналады).

ҚҚС бойынша салықтан босатылатын айналым ретіндегі жеңілдіктерді Салық кодексінен мүлде алып тастау керек, ал одан да дұрысы – оңайлатылған салық салу жүйесін немесе жорамал табыс түріндегі салық салуды қолданатын ШОБ-ты ҚҚС-тан босату. Бұл әділ болады, өйткені оңайлатылған жүйелерді тек ШОБ қана пайдалана алады (олар туралы төменде сипатталады).

3. ШОБ – ШОБ-қа салық салу ШОБ-тың дамуын ынталандыруы және өте қарапайым салық болуы тиіс, сонда ШОБ есепке алуды жүргізуге қосымша шығын шығармайды. ШОБ-тың міндеті – халықты жұмыспен қамту және орта тапты қалыптастыру, ал бюджеттің кіріс бөлігін қамтамасыз ету емес. ШОБ кіріс бөлігінің элементі ретінде тек жергілікті бюджеттер үшін ғана пайдаланылуы мүмкін.

Сондықтан ШОБ бойынша мыналар қажет:

• Жорамал табыс салығын енгізу – қызметтің жекелеген түрлері үшін жорамал табысты есептеп, оған салық салу қажет дегенді білдіреді. Жорамал табыс физикалық көрсеткіштерге, мысалы, шаршы метрге, үстелдер санына және т.б. байланысты болады. Бұл салықты әкімшілендіруді және салықты есептеуді толық жеңілдетеді, ал жергілікті билік органдарына бұл құралды қала шеңберінде ШОБ-ты аудандастыру үшін пайдалануға мүмкіндік береді.
• ШОБ үшін табыс бойынша оңайлатылған салық салу жүйесін енгізу. Бұл жағдайда кімнің ШОБ-қа жататынын нақты айқындау қажет. Мысалы, қызметкерлер саны, активтер көлемі, кірістер мен шығыстар сияқты өлшемшарттарды енгізу, сондай-ақ ШОБ-тың құрылтайшысы жеке тұлға болуы тиіс. ШОБ-қа жатқызылмайтын қызмет түрлерін жеке көрсету керек.

ШОБ-тың нақты анықтамасы оны ірі компаниялардың салықтан жалтару тетігі ретінде пайдалану мүмкіндігін болдырмау үшін қажет.

Қарапайымдылық үшін, әрине, табыс салығының мөлшерлемесі ретінде есептелетін барынша қарапайым салықты енгізу қажет. Табысты кассалық әдіспен есептеу керек.

Сондай-ақ оңайлатылған салық салу жүйесінде салық базасы ретінде пайданы да пайдалануды қарастыруға болады, бірақ есепке алуды жүргізуді жеңілдету үшін мұнда да кассалық әдісті қолдануға мүмкіндік беру керек.

Сонымен қатар ШОБ-қа осы немесе басқа жүйені пайдалану құқығын таңдау мүмкіндігін беру қажет.

Бұл – шағын ойлар. Жер қойнауын пайдалану туралы жеке жазамын, бірақ дәл осы салықтарды реформалау керек, ал бос әурешілікпен айналысып, велосипедті қайта ойлап табуға тырыспау керек.