Дизель отынының қымбаттауы және 2016 жылғы дағдарысқа қарсы саясаттың қателіктері

Осы жылғы маусымда тамыз-қыркүйек айларында отынның сөзсіз қымбаттайтыны туралы жазғанмын. Солай болды да: ЖЖМ-нің ең көп тұтынылатын маркалары – АИ 92 мен ДТ-ның бағасы көтерілді.

Қымбаттау сөзсіз болатын, өйткені олай болмаса елде отын тапшылығы туындап, егін жинау қарсаңында орасан зор проблемаларға тап болуымыз мүмкін еді.

Аграршылардың өзіндік құнының құрылымында ЖЖМ-нің үлесі айтарлықтай, әсіресе астық өндірушілерде.

Ал бұл биыл астық пен көкөністің өзіндік құны өсетінін білдіреді.

АИ 92-нің қымбаттауының ресми инфляцияға әсерін әйтеуір бір жолмен болдырмауға болатын болса, дизель отынының 30 пайызға қымбаттауын еш төмендетуге болмайды. Біз қазір, мысалы, ДТ-ны 1 литрі 135 теңгеден сатып алып отырмыз, таңдау жоқ, алуға тура келеді, саудаласудың орны жоқ.

Гәп мынада: ДТ-ның 30 пайызға қымбаттауы аграршылар өнімінің құнына толық әсер етеді, өйткені отын бағасын дәл егін жинау қарсаңында көтерді, демек, барлық қымбаттау егін жинаудың өзіндік құнына, ал одан өнімнің өзіндік құнына түседі.

Енді міндет мынау: негізгі материалдар бағасы кемінде 30 пайызға өсіп отырғанда, инфляцияны 8 пайызда қалай ұстап тұруға болады? Мұнда базарларды аралаудың да, маржаны 20 пайызбен мемлекеттік реттеудің де, өзге де әдістердің де көмегі тимейді. Әрине, биылғы өнімге бұл әсер ете қоймас, ал келесі жылы, әсіресе қыста инфляцияның секірісін көреміз, мұнда соңғы екі жылда елдегі экономикалық және ақша-кредит саясатының нәтижесінде жиналған кейінге шегерілген инфляция өз рөлін атқарады.

Өйткені бүкіл әлем экономиканы реттеудің контрциклдік әдістерін қолданады, ал бізде контр болсын деп ойлайды, бірақ нәтижесінде про болып шығады, себебі дағдарысты мойындағысы келетін ешкім жоқ.

Қазір елге инвестицияны ынталандыру және сатып алу қабілетін қолдау үшін мықты теңге қажет, ал бізде арзан теңгеге бағдарланған. Айтпақшы, қазіргі жағдайда мықты теңге – аты шулы инфляциямен күресудің ең маңызды құралы да.

Қазір бизнес пайданың номиналды өсуі есебінен борыштарын шешіп, түсімін арттыра алуы үшін инфляцияға жармасудың керегі жоқ, ал бізде дағдарыс кезінде бәрі инфляциямен күресуге тырысады. Қалыпты елдерде дағдарыс кезінде дефляциямен күреседі, ал біздің валютамыздың құнсыздануын ескерсек, бізде дефляция өте үлкен.

Қазір салықтық тұрақтылықты қамтамасыз етіп, ҚҚС-ты және мұнай саласын реформалау керек, ал бізде салықтарды көтеруге және ҚҚС-ты сатудан алынатын салықпен ауыстыруға кірісті, бұл инфляцияның артуына және бәсекеге қабілеттіліктің жоғалуына әкеледі.

Қазір ШОБ-ты қолдап, олар үшін салық салудың барынша түсінікті режимін жасау керек, ал бізде талаптарды қатаңдатып, салықтарын көтеріп жатыр.

Қазір жер қойнауын пайдалануды дамытып, өндіруді арттыру керек, сонда сабақтас салалар да өседі, ал бізде жер қойнауын пайдаланушыларды қыспаққа алып, өндіруді үшінші жыл қатарынан төмендетіп келеміз.

Қазір сұранысты ынталандырып, бюджет саласы қызметкерлерінің жалақысын көтеру керек, ал бізде құрылысшыларды, автокөлік өндірушілерді (яғни Ресейді) және сыртқы борыштарды төлеу үшін мемлекеттік компанияларды қолдап отыр.

Қазір жекешелендіруді объективті түрде қолға алып, тиімсіз жобалардың көпшілігін жеке секторға тезірек беру керек, ал бізде тек тағы бес жылға созылатын жекешелендіру жоспарын жасады да, жекешелендірудің орнына трансформацияны қолға алуды шешті.

Қазір бүкіл банк жүйесін қолдау керек, ал бізде тек таңдаулыларға ғана қолдау көрсетіледі.

Мұндай мысалдардан әлі он шақтысын жазуға болады.

Міне, біздегі қазіргі саясат осындай. Бес жылдан кейін бес пайыз өсім дейсіздер ме? Мұнда не мұнай бағасы, не статистиктердің қол шеберлігі көмектеседі, басқа ештеңе емес.