Ауыл шаруашылығының мәселелері: бағалар, делдалдар, кадрлар, несие

Дағдарыс кезеңінде, девальвацияны ескергенде, технологиялық жабдықтың құны мүлде қолжетімсіз болып барады. Технологияны өзіміз өндірмейміз, сондықтан мұндай жағдайда ел дамуы үшін еңбек шығынына тәуелділігі жоғары салаларды қолдау керек. Ауыл шаруашылығы дәл осындай сала.

Ауыл шаруашылығы – өте күрделі және рентабельдігі төмен сала. Мұнда мұнай саласындағыдай ғаламат табыс жоқ.

Тамшылатып суару ауа райына тәуелділік тәуекелдерін барынша азайтуға, сондай-ақ өнімділікті арттыру және 1 га-ға шаққандағы су мен тыңайтқыш шығындарын азайту есебінен өнімнің өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік береді.

Бұл жазба ауыл шаруашылығындағы кейбір мәселелер туралы. Оларды шешпей, елеулі ілгерілеушілікке қол жеткізу өте қиын.

1. Өнімді өткізу бағасы. Өткен жылы пияз көп егілді, пиязның артық өндірілуі орын алды. Жинау басталғанда пиязды егістіктен 30-35 теңгеден сатты. Алайда бәрі бағаның көтерілуін күтіп, пиязды түгелдей дерлік қоймаға салды. Қыста сата бастағанда не болды? Пиязды 25 теңгеден сатты. Көктемде ол мүлде бүліну қаупінде болды, үстіне ерте пияз да келіп қалды, сондықтан оны 10-15 теңгеден сатты. Ал сәуірдің соңында халыққа тегін үлестірді, себебі пиязды кейін кәдеге жарату көп ақша тұрады. Пиязды сақтағанда кеуіп қалудан шығын болады. Бұл тағы да 10-15 пайызды құрайды. Нәтижесінде өткен жылы пияз өндірушілердің бәрі үлкен зиян шекті.

Әрине, биыл егіс алқаптары екі есеге жуық қысқарды. Бірақ жақсы жаңбыр болғандықтан, көпшілігі жақсы өнім алды. Алайда басқа мәселе туындады: көптеген өндірушіде пияздың ауруы анықталып жатыр, яғни мұндай пияз сақталмайды. Сондықтан ешкім сақтағысы келмей, бәрі пиязды нарыққа лақтырып жатыр. Бұл бағаны дәл қазір құлатып отыр, сапасы төмен пиязды 25-30 теңгеден сатып алуға болады, ал бұл көпшіліктің өзіндік құнынан төмен. Өйткені тұқым, тыңайтқыш, қосалқы бөлшектер, ЖЖМ, шлангілер, бәрі қымбаттады, ал баға былтырғыдан төмен. Бірақ қыста пияздың жантүршігерлік тапшылығы болып, баға тіпті өсіп кетеді. Нәтижесінде қарапайым шаруалар зардап шегеді. Мұнда мемлекеттің көмегі міндетті түрде керек: мемлекет жеміс-көкөніс өнімін баға төмен кезеңде сатып алып, баға өсетін кезеңге дейін сақтауы тиіс.

2. Көтерме және бөлшек сауда бағасының айырмашылығы. Қазір пиязның егістіктегі бағасы 35 теңге. Кез келген дүкенге, кез келген базарға кіріңіз, үйіңіздің жанындағы саудагерлерге қараңыз: пиязды 1 кг үшін 70-тен 150 теңгеге дейінгі бағамен көресіз. Қалаға дейінгі логистика 1 кг-ға шаққанда шамамен 3 теңге. Қала ішінде сөреге дейін жеткізу тағы 2-3 теңге. Барлығы саудагердің өзіндік құны шамамен 41-42 теңге болады. Ал сатады кемінде 70 теңгеден. Бұл делдалға шамамен 100 пайыз маржа тауып беруге мүмкіндік береді. Ал өндірушінің әкімшілік шығынсыз тікелей өндірістік өзіндік құны шамамен 25-30 теңге, бұл оған небәрі 15-30 пайыз шамасында табыс алуға мүмкіндік береді. Егер мұнда әкімшілік шығындар мен қаржыландыру шығындарын қоссақ, жағдай одан да нашар болады.

Бұл біздегі базарлар мен ірі желілердің монополияланғанымен байланысты (өкінішке қарай, монополияға қарсы органдар тек ЖЖМ-нің бөлшек саудагерлерін қуалай алады, одан әрі бармайды). Ал пияз өндірушілер мыңдап саналады, себебі көптеген шаруа 1-2 га-дан өсіреді. Сәйкесінше, бұл салада сатып алушы нарығы қалыптасады. Қарапайым шаруалардың бөлшек саудаға қолжетімділігі жоқ, ал ірі пияз өндірушілер бөлшек сатумен айналыса алмайды, себебі бұл тиімсіз. Бұл мәселені мемлекеттің көмегімен ғана шешуге болады. Ең алдымен өнімді экспорттауға көмектесу арқылы, бұл пиязға бағаны көтеріп, жергілікті делдалдарды маржасын қысқартуға мәжбүр етеді. Немесе бөлшек сауда нарығының монополияға айналуына жол бермеу керек. Ал іс жүзінде ол Алматы мен Астанада бұрыннан бар.

3. Кадрлар. Кадрлар бәрін шешеді, ауыл шаруашылығында да. Ауыл шаруашылығындағы білім елдегі ең нашар салалардың бірі. Қалыпты кадрлар жоқ. Сол Өзбекстанда олар әлдеқайда көп. Кеңес заманында біздің ауыл шаруашылығы институттары одақ бойынша ең мықтылардың қатарында болған. Қазір ауыл шаруашылығы институттары аграрлық сала үшін емес, ІІМ үшін қызметкер даярлаумен көбірек айналысады-ау деген әсер қалыптасады. Ауыл шаруашылығындағы орта білім мүлде жойылды. Бүкіл әлемде ауыл шаруашылығында ең озық технологиялар қолданылып жатқанда, біздің студенттер әлі 60-жылдардағы оқулықтармен оқиды. Жаңалық жоқ, өндіріске келген студенттер қайтадан оқиды. Өндіріс, ғылым және оқу арасында мүлде байланыс жоқ.

4. Ауыл шаруашылығын қаржыландыру. ЕДБ-ден ауыл шаруашылығына айналым қаражатын алу іс жүзінде мүмкін емес. Олар үшін біз тәуекелі жоғары, кепілдері төмен рентабельсіз өндірістерміз. Кепіл коэффициенті 0,2-0,3 құрайды. «ҚазАгро» да, барлық мемлекеттік даму институттары сияқты, көмектесуге дайын, бірақ бюрократия олардың көмегін толық жеп қояды. Оларға да сондай кепілдер, барлық құжаттар, сараптамалар және тағы сол сияқтылар керек. Бұл мұндай қаржыландыруды тек ірі өндірушілерге қолжетімді етеді, себебі көптеген шаруа қожалықтары қалыпты есеп жүргізуді көтере алмайды. Мұнда басқа тетіктер керек, ал болашақ өнімді ӘКК арқылы алдын ала аванспен сатып алу жақсы шешім болар еді.