БЖЗҚ зейнетақысын шағын компаниялардың акцияларына салу: неге әлі ерте

Бірнеше журналист БЖЗҚ қаражатын KASE-дегі шағын және орта компаниялардың акцияларын сатып алуға пайдалану туралы көтерілген бастамаға пікір білдіруімді сұрады.

Реті бойынша айтайын.

Біріншіден, БЖЗҚ-ның инвестициялық қызметін реттеу ҚР Ұлттық Банкінің құзырында, Үкіметтің құзырында емес. Сондықтан Үкіметтен зейнеткерлердің ақшасына билік етуді сұрау онша этикалық та, дұрыс та емес. Ол үшін басқарушы компания бар, ол тәуекелдер мен кірістілікті бағалау негізінде қаражатты қайда салу керектігін өзі шешуі тиіс. Ал лимиттер мен инвестициялық декларацияға қатысты мәселемен, ықтимал, ҚР Ұлттық Банкіне жүгіну керек.

Екіншіден, акция — әрдайым ең тәуекелді қаржы құралы, әсіресе Қазақстанда. БЖЗҚ-ның басты міндеті — ақшаны сақтау, ал түсініксіз, күмәнді табыс үшін тәуекелге бару емес. Сондықтан инвестициялық декларацияны қарасаңыздар, онда негізінен мемлекеттік бағалы қағаздарды, ЕДБ-ні және квазимемлекеттік секторды қаржыландыруға болады. Мемлекеттік емес секторға 5 пайыздан аспайтын үлес қалатын сияқты. Тәуекел тұрғысынан алғанда, оны тарихы жоқ шағын компанияларға емес, жұмыс істеп тұрған ірі компанияларға бағыттаған жөн.

Үшіншіден, Қазақстанда акция — ең өтімсіз қаржы құралы, оны кейін сату іс жүзінде өте қиын болады. Бұл өтеу мерзімі белгілі облигациялардан өзгеше. Басты себебі — қор нарығының жоқтығы. Мәселе тек ойыншылардың болмауында емес, корпоративтік реттеу жүйесінің жоқтығында да. Қазақстанда тәуелсіз аудиторлар да, тәуелсіз бағалаушылар да, тәуелсіз биржа да жоқ. Сондықтан еліміздегі кез келген инвестор акция сатып алғанда, ең алдымен белгісіздік пен тәуекелдер тобын сатып алады, ал кірістілік одан кейін келеді.

Төртіншіден, қазіргі жаңадан шыққан эмитенттердің тарихы жоқ және, негізінде, олар — стартаптар. Бұл зейнетақы қорларына мүлде жараспайды, өйткені олар стартап тәуекелін өз мойнына алуға априори құқылы емес. Бұл венчурлік қор емес. Орта компанияларға инвестициялау мүмкіндігі болуы үшін, ашық есептілікпен қатар, олардың биржадағы оң тарихы болуы керек.

Бесіншіден, кез келген азды-көпті сауатты қаржы талдаушысы тау-кен стартаптарын талдаса, онда технологиялық та, елдік те тәуекел өте көп екенін көреді. Мұнай жабдықтары нарығын зерттейтін адам да мұнай нарығының құлдырауы мен ДСҰ-ға мүшелік жағдайында, девальвацияны ескерсе де, мұнай өндірудегі тұрақсыздық аясында бұл — өсудің ең жақсы секторы емес екенін түсінеді (бұл жеке есептілікті талдамай-ақ көрініп тұр). Мұндай адам зейнетақы ақшасын салмайды.

Сондықтан, менің ойымша, алдымен қор нарығын дамыту, қаржы институттарын (аудит, бағалау және т.б.) дамыту, оң тарих қалыптастыру керек, тек содан кейін ғана зейнеткерлердің ақшасын Қазақстанның орта және шағын компанияларының акцияларына салу туралы шешімге келу қажет.