ЖЖМ нарығы: үш миф және не істеуге болады

ЖЖМ туралы – 3-бөлім – не істеу керек?

ЖЖМ туралы жазбамның астындағы барлық пікірді мұқият оқып шығып, бізде адамдар да, ұлттық компаниялар да шындықтан алыс екенін түсіндім.

Мифтер өте көп. Алдымен соның бірнешеуін сейілткім келеді, содан кейін Қазақстанда бензинді қалай да болса арзандату үшін не істеуге болатыны туралы айтайын. Бірақ бұл өте күрделі міндет.

1-миф

Мұнай арзандап жатқанда, бензин қалайша қымбаттайды? Біздің халық біртүрлі: мұнайдың бағасын АҚШ долларымен қарайды да, ЖЖМ-ды теңгемен қарайды. Екі өнімді де бір валютамен қарап көріңіз, долларда ЖЖМ да, мұнай да арзандағанын байқайсыз. Ал теңгеде мұнай арзандамайды (девальвацияға байланысты), ЖЖМ қымбаттайды. Себебі ЖЖМ өзіндік құнының бір бөлігі АҚШ долларына тәуелді, оның үстіне девальвациядан кейін акциздер көтерілді.

2-миф

Мұнай көп бола тұра, бензин неге үнемі қымбаттай береді?

Өкінішке қарай, мұнай стратегиясының бәрі жасалған кезде, лицензиялар сатылғанда мұнайдың 30 пайызы ішкі нарыққа, 70 пайызы сыртқы нарыққа жеткізілетіні белгіленген. Ал «Теңізшевройл» сияқты ірі қатысушылар ішкі нарыққа мүлде мұнай жеткізбейді. Енді есептеп көрейік. Біз 75 млн тонна өндіреміз, оның 25 млн тоннасы Теңізге, 12 млн тоннасы газ конденсатына тиесілі. Қалғаны – 38 млн. 38 млн-ның 30 пайызы – 11,4 млн тонна, ал үш зауытымыздың қажеттілігі шамамен 15-16 млн тонна. Сондықтан, шын мәнінде, өндірістің 80 млн-нан 75 млн тоннаға дейін құлдырағанын ескерсек (жер қойнауын пайдалану саласындағы біздің «суперсаясатымыздың» кесірінен), өз зауыттарымыз мұнайсыз қалды. Жер қойнауын пайдалану саласында осындай саясат тағы екі-үш жыл жүрсе, жаңғыртылған зауыттарымыз шикізатсыз тұрып қалады.

3-миф

Біздің бензин сапасыз, сондықтан ол Еуро-5 стандартына сай келетін ресейлік бензиннен арзан болуы тиіс, ал бізде тек Еуро-2.

Шын мәнінде, көпшілік үшін кішкентай құпияны ашайын: олардың сапалы Еуро-5 бензині біздің Еуро-2-ден әлдеқайда арзан.

Неге олай? Себебі сапалы Еуро-5 өндіргенде Ресейде ашық түсті фракциялардың шығымы 85-90 пайызға дейін артады, ал бізде 60 пайызға әрең жетеді. Ашық түсті фракциялар неғұрлым көп болса, олардың өзіндік құны соғұрлым төмен болады, өйткені ысырап пен мазуттан келетін залал ашық түсті фракцияларға қайта бөлінеді. Шартты түрде, АИ 92 бір тоннасы 500 доллар тұрады, ал мазут – ең көбі тоннасына 60-70 доллар.

Міне, ЖЖМ нарығындағы үш негізгі миф осындай.

ЖЖМ мәселелерін шешуге бізде резервтер бар ма? Бар шығар, бірақ көп емес.

1. Көпшілік дұрыс жазып жүр: делдалдарды жою керек. Шынында да, Қазақстандағы жағдай парадоксты: жер қойнауын пайдаланушылар мұнайды өздері дерлік өңдемейді, өйткені зауытқа кіру мүмкін емес дерлік. Мұны Қазақстанда нарықтық тетіктермен және корпоративтік құқықпен шешуге тырысу – мүмкін емес (өкінішке қарай, объективті шындық осындай). Сондықтан мәселені заң жүзінде шешу керек. Мұнай өнімдерінің айналымы туралы заңға өзгеріс енгізіп, зауыттарда өңдеуге тек үш санаттағы қатысушыларға – жер қойнауын пайдаланушыларға, зауыттың өзіне және бөлшек сауда желісі барларға рұқсат беру қажет. Қалғандарға болмайды. Әрине, бұл біршама нарықтық емес тәсіл, бірақ Қазақстанда өкінішке қарай басқаша болмайды.
2. Ресей мен Қазақстанның салық жүйелері. Шекара маңы аумақтарының мәселесін шеше алмауымыздың бір себебі – салық жүйелерінің әртүрлі болуы. Біздің салық жүйемізді Ресейдікіне бір табан жақындату үшін бірден-бір шығу жолы – көлік салығын акциз құнына қосу. Сонда ресми түрде ЖЖМ бағасы өседі, бірақ адамдардың бәрінің көлік салығына шығыны болмайды. Салықты әкімшілендіру азаяды және баламалы энергия түрлерін пайдалану ынталандырылады.
3. Зауыттарды тезірек жаңғырту керек. Қанша жауыр сөз болса да, 25 жылда біз бірде-бір МӨЗ салмадық, бәрі КСРО-дан қалды. ҚМГ ренжімесін, бірақ барлық зауыттың басқаруы ең тиімді деуден аулақ. Мысалы, Атырау МӨЗ-ін алайық: мұнайды терең өңдеуді арттыратын қондырғылар салудың орнына, ароматика қондырғысын салды. Тізбексіз осы жартылай фабрикаттар кімге керек? Нәтижесінде ароматика әрең жан сақтап тұр, өйткені сататын адам жоқ, ал осы қондырғыға алынған несиенің барлық ауыртпалығы 40-жылдардағы кәдімгі өңдеудің мойнына түсіп отыр. Сөйтіп, уақыт жоғалттық және ЖЖМ мәселесін шешпедік, ал бұл мәселе қашан салынары белгісіз мифтік мұнай-химия кешеніне қарағанда әлдеқайда бірінші кезектегі мәселе.

Қосылған құны нөлге тең автомобиль зауыттарын салғанша, дәл МӨЗ-дерді жаңғырту әлдеқайда жақсы болар еді: оларда өндірісті жергіліктендіру – 100 пайыз және кепілдендірілген сұраныс бар. Қазір жаңалықтарды оқып отырып, біздің зауыттарымыз жақсы жағдайда 2019 жылға қарай ғана жаңғыртылатынын түсініп отырмын.