Бензин бағасын неге көтеруге тура келеді: нетбэк және ЕАЭО

Бензин бағасына қатысты тағы бірнеше факті және үкіметке оның бағасын бәрібір неге көтеруге тура келетіні туралы.

1. АМӨЗ-ге мұнайдың бағасы шамамен тоннасына $80, яғни 27 200 теңге құрайды, ал ҚҚС-сыз бұл 24 285 теңге.

Қазір әлемдік баға баррель үшін $50. Трейдердің жеңілдігі мен тасымалдау шығыны – баррелге шамамен $10. Жиыны баға – баррель үшін $40. Одан экспортқа салынатын 11% рента салығын, 14,3% ЭКБ-ны және 5% ПҚӨС-ті (жергілікті МӨЗ-ге жеткізген кездегі ПҚӨС бойынша жеңілдік) шегересіз. Сонда нетбэк (таза өндірістік) баға бір баррельге $27,88 болады. Бір тоннада 7,2 баррель бар, сондықтан осы көлем үшін нетбэк-баға $200, яғни 68 мың теңге құрайды.

Нәтижесінде ішкі және сыртқы нарық арасындағы бағаның теңгедегі айырмасы тоннасына 43 715 теңге, яғни бензиннің литріне 32 теңге болады.

2. Өкінішке қарай, біз ЕАЭО құрамындамыз және шекарамыз ашық. Бұл кез келген шекаралас аймақ тұрғынының Қазақстанға еш кедергісіз кіріп, сатып алып, кері кете алатынын білдіреді. Бұл ең алдымен ЖЖМ-ге қатысты, өйткені «КамАЗ» сияқты өте үлкен көлікке 500 литрге дейінгі жанармай багын орнатуға болады.

Енді бағалардағы айырманы есептейік.

Ресейде 92-бензиннің бөлшек саудадағы бағасы литріне 35 рубль, бұл ағымдағы 5,28 рубль бағамымен 184,8 теңге болады.

Бізде бөлшек баға (нарықтық баға белгілеу арқылы қалыптасады) литріне 125 теңге. Айырма – 60,8 теңге. Егер шекара арқылы бір көлікпен 500 литрге дейін бензинді контрабандамен тасыса, бір рейстен түсетін пайда 30 400 теңге болады. Тасымалдау шығыны шамамен 5-7 мың теңге. Тез өткізу үшін жасалатын жеңілдік – тағы 10 мың теңге. Жиыны бір сапардан шамамен 15 мың теңге табуға болады. Күніне бір сапар жасаса, ауылдық жер үшін бұл жаман табыс емес.

Бірақ ең күрделісі – дизель отыны (ДО). Ресейде оның бағасы бізде АИ-92 қанша тұрса, шамамен сонша, яғни литріне 180 теңге. Қазақстанда ол литріне 99 теңге тұрады. Сондықтан шекаралас аумақтағы ресейлік шаруалар егін жинау үшін біздің ДО-ны еш қиындықсыз пайдалана алады.

Бірақ бұл да бәрі емес. Ресейде АИ-80 тыйым салынған, ал бізде ол литріне 89 теңге тұрады. Ресейдегі көптеген автокөлік АИ-80-мен жүре алады, ал ол бізде екі есе арзан, оның үстіне шекара ашық.

3. Бұл неге болып отыр? Өкінішке қарай, бұл ЖЖМ нарығын мемлекеттің орынсыз реттеуінің ғана емес, әртүрлі салық жүйелері мен теңгенің рубльге қатысты бағамының да салдары. Ұлттық валюта нығаймай отыр, қазір ол рубльге шаққанда 5,28 болып тұр. Тиісінше, ресейлік жанармай біз үшін теңгемен есептегенде қымбаттап барады.

Акциздердегі айырма өте үлкен: Ресейде бензинге акциз 7500 рубль, яғни 39 600 теңге болса, бізде тоннасына 11 000 теңге.

Бізде ЖЖМ бағасы төмендетілген бе, жоқ па, соны түсіну үшін Ресейдің бөлшек бағасын біздің салықтар бойынша қайта есептеп көру жеткілікті. Ресейде АИ-92 184,8 теңге тұрады. 18% ҚҚС-ты шегереміз – 151,5 теңге. Ресейлік акцизді (28,9 теңге) шегереміз – 122,6 теңге. Бұл ҚҚС пен акцизден тазартылған бензин. Енді осыған біздің акцизімізді – 1 литрге 8 теңгені қосамыз, 130,6 теңге болады, содан кейін ҚҚС-ты қосып, 146,3 теңге аламыз. Бұл – қазақстандық салық жүйесіне шаққандағы ресейлік бензиннің бөлшек саудадағы құны.

Яғни біздің бағалар ресейлік бағаларға сәйкес келуі үшін (ал біз ресейлік бензинге тәуелдіміз) бағаны литріне кемінде 20 теңгеге көтеру керек. Ал қазіргі 21,3 теңге айырма – бізде ЖЖМ нарығында қалыптасқан төмендетілген құн.

Салық жүйелері әртүрлі бірыңғай экономикалық кеңістікте тұрып, шекаралас аумақтарда тауарды әкету мәселесін шешу іс жүзінде мүмкін емес. Ал сала мемлекеттік араласудан бұрмаланған кезде, бұл отын тапшылығына әкелуі мүмкін.