Теңге неге құнсызданады: өнімділік және жасырын девальвация

Қазақстандағы бағам қалыптасуы туралы 3-бөлім

2015 жылғы тамызда біз еркін бағам қалыптастыруға көштік, яғни Қазақстандағы бағам нарық арқылы реттелуге тиіс болды. Шын мәнінде, Қазақстанда еркін бағам қалыптасуы жоқ екенін, болмағанын және бола алмайтынын мойындау керек. Бұл туралы мен бұрын жазғанмын. Мұның себептері көп. Қазақстанда қалыпты ақша нарығы жоқ және қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, еркін нарықты қалыптастыру өте қиын. Егер нарық шынымен еркін болса, бағам мұнай бағасына және басқа факторларға байланысты 250–400 аралығында тербелер еді.

Қазір бізде белгілі бір мемлекеттік міндеттерді орындау үшін қажет басқарылатын бағам бар деп айтуға болады. Дәлірек айтқанда, қазір валютаның жасырын құнсыздануы мына мақсаттар үшін жүріп жатыр:

1. Мемлекеттік бюджетті қолдау. Қазақстанда бюджет тапшылығын валютаның құнсыздануынан басқа жолмен жабудың жақсырақ тәсілін таппағаны анық.

2. Экспорттаушыларды және қазіргі өндірушілерді қолдау. Валютаны құнсыздандыру арқылы біз еңбек ресурстарының құнын арзандатамыз, осылайша өндірушілеріміз бәсекеге қабілеттілік тұрғысынан шартты көмек алады.

3. Бағамның төмендеуі есебінен бюджет шын мәнінде қысқарады.

Алайда валютаның үздіксіз құнсыздануының шегі бар екені және одан пайда емес, зиян шығуы мүмкін екені баршаға мәлім. Құнсыздану өзі экономикалық саясат құралы болмауға тиіс, өйткені кез келген құнсыздануның өз табиғаты, өз себебі бар.

Экономикалық теорияға үңілсек, құнсыздану — еңбек өнімділігінің және қолда бар ресурстардың өнімділігінің төмендеуі салдарынан экономиканың бәсекеге қабілеттілігінің азаюының нәтижесі.

Қазақстанда жалпы еңбек өнімділігі тек мұнайдың жоғары бағасына сүйеніп келді: мұнай бағасы түседі — еңбек өнімділігі де түседі. Тау-кен өнеркәсібінен (оған мұнай да кіреді) басқа барлық салалар бізде көптеген факторлар салдарынан бәсекеге қабілетсіз.

Қосылған құндағы еңбек шығындарының үлесі неғұрлым аз болса, бағам соғұрлым аз әсер алады.

Егер әлемде қосылған құндағы еңбек үлесі қысқарып жатса, тауар бәсекеге қабілетті бола түседі, ал мұндай экономикамен теңесу үшін еңбек шығындарын азайту қажет. Жалақыны іс жүзінде қысқарту қиын болғандықтан, девальвация жасай отырып, біз еңбек ресурстарының құнын жасырын түрде төмендетеміз.

Мысалы, қарапайым адамға «саусақпен санағандай» түсінікті болуы үшін өте қарапайым мысал келтірейік.

Айталық, Х елінде де, Y елінде де сүт өндірісі бар. Екеуінде де мал басы бірдей — 1000 бас. Х және Y елдерінде сүт өндіру технологиясы да, еңбек шығындары да бірдей болған. Сиырларға қызмет көрсетуге екі ел де 100 адамнан тартқан, әрқайсысының жалақысы 300 шартты бірлік болған. Жалпы, айына шығын 30 000 шартты бірлікті, ал жылына 360 мың шартты бірлікті құраған.

Х елі — дамыған ел, ол сауын аппараттарын ойлап тапты, соның нәтижесінде 100 адам емес, 10 адам жеткілікті болды. Әр аппараттың қызмет ету мерзімі — 5 жыл. Осы мал басына 10 аппарат керек, құны 50 000 ш.б. Әр аппаратқа жылына жұмсалатын қосымша шығын — 10 мың ш.б.

Қарапайым есептеумен Х еліндегі жылдық шығын 360 мың емес, 236 мың ш.б. болатынын аламыз.

Демек, Y елі бәсекеге қабілетті болу үшін өз валютасын 35 пайызға құнсыздандыруы керек.

Біздің өнеркәсіппен де шамамен дәл осы жағдай болып жатыр: біз үнемі қуып жетуші жағдайдамыз.

Бізге технологияны ешкім арзанға сатпайды, ал сатса да қымбатқа сатады, және біздің өнімнің өзіндік құны бәрібір жоғарырақ болады.

Бірақ еңбек өнімділігінің төмендеуі салдарынан халықтың сатып алу қабілеті төмендейді және өмір сапасы нашарлайды.

Мұнай — ресурс, біздің еңбек өнімділігіміздің өсуі осы біз үшін айрықша әрі шектеулі ресурс есебінен болды.

Мысалы, Y елінде ресурстар бар, бірақ шектеулі мөлшерде, ал Х елінде оларға сұраныс бар. Басқа ұсыныс жоқ болғандықтан, Х елі ресурсты қымбатқа сатып алады. Бірақ осы кезде Y еліне қарағанда бұл ресурсты екі есе арзан ұсынатын Z елі пайда болады, сонда Y елінде еңбек өнімділігі мен өмір сапасы бірден құлдырайды, себебі өнім бірегей болудан қалады.

Бұл барлығына қатысты, бірақ дамыған елдерде бір өнімге тәуелділік жоқ, сондықтан бір тауар арзандаса, моноэкономикалардан айырмашылығы, экономикаға жалпы алғанда әсері өте аз болады.

Енді өз шындығымызға оралайық. Еңбекті капиталмен алмастырудың шегі бар болғандықтан, девальвацияның да құнсыздану шегі бар, ал одан әрі құнсыздану елдегі инфляцияға ғана әсер етеді. Шын мәнінде, қазір бізде осы болып жатыр.

Былтырғы жылдың соңында және биылғы жылдың басында Үкімет нақты бағдар берді: мұнай бағасы төмендегенде теңге құнсызданады, мұнай қымбаттағанда теңге де қымбаттайды. Соңғы бірнеше айда мұндай тәуелділіктің жоғалып бара жатқанын байқаймыз: қазір мұнай қымбаттаса, теңге сол қалпында қалады, ал мұнай арзандаса, теңге де арзандайды. Бұл ақыр соңында дедолларизация туралы мүлде ұмытуға болатынына, кредит беру нарығындағы мөлшерлемелердің төмендеуі туралы ұмытуға болатынына, инфляциялық таргеттеу туралы ұмытуға болатынына, сатып алу қабілетінің өсуі туралы ұмытуға болатынына әкеледі. Алатынымыз тек бюджет тапшылығының азаюы және өнеркәсіптің жекелеген салаларының бәсекеге қабілеттілігінің мифтік артуы ғана.

Сондай-ақ құнсыздану жағдайында индустрияландыру туралы да ұмытуға болады, себебі инфляция кейінге ысырылған кезде жаңа жабдықтың құны ұзақ уақыт өтеледі.

Мұндай жағдайда не істеу керек?

Күрделі сұрақ, бірақ маған мұндай жағдайда теңгенің құнын нарыққа анықтатып, бірақ Ұлттық Банк қолдау үшін нарыққа шыға алатын қандай да бір дәліз белгілеу керек сияқты. Қазіргі мұнай нарығындағы құбылмалылық кезінде оңтайлы дәліз — плюс-минус 15 теңге. Бірақ бұл шартты түрде айтылған, бұл көрсеткішті мұқият зерделеу қажет. Қалай болғанда да, депозиттер бойынша қазіргі мөлшерлемелерден төмен дәліз болған жағдайда, бұл доллардан теңгеге ауысуды ауыртпалықсыз жүргізуге мүмкіндік береді, содан кейін осы дәлізді әр тоқсан сайын кеңейтуге болады.