Дағдарыста ЖІӨ-ні қалай ынталандыруға болады: импорт мемлекеттік қолдауды жеп қояды

Экономиканы ынталандыру туралы – 2-бөлім

Алдыңғы бөлімде бюджетке түсімдерді қалай арттырған дұрыс екенін сипаттадым. Бұл бөлімде қандай салаларды қолдау керек, қайсысын қолдамау керек екенін анықтап көреміз.

Мұнда түсінуге тиіс бірнеше бастапқы жайт бар.

Біріншіден, біздің шығыстарымыз кірістерден асып түсіп отыр, біз қазір Ұлттық қорды жеп отырмыз, ЖІӨ құлдырап барады, ал ақша ұзаққа жетпейді.

Екіншіден, бұл дағдарыс деген сөз, сондықтан ақшаны дәл қазір (мұны түсіну маңызды) экономиканы ынталандыру және салық базасын кеңейту үшін барынша тиімді пайдалану керек.

Экономиканы қолдау белгілі бір кәсіпорындарды таңдап қолдауға да, белгілі бір салаларды дамытуға деген популистік ниетке де (мысалы, әлемдік деңгейдегі автокөлік өндірушісі боламыз, не заманауи локомотивтер шығарамыз, не ең көп күн электр энергиясын өндіреміз және т.б.) сүйенбеуі тиіс. Ол экономиканың негізгі қағидаттарына сүйенуі керек. Олар көп, бір бөлігін ұзақ мерзімді перспективада қолдану қажет, ал қазір біз дәл жедел шаралар туралы айтып отырмыз (мұны түсіну де маңызды, және бұл маған қазір баламалы энергия көздері, жоғары технологиялар, адами капитал және Қазақстан үшін қосылған құны нөлге тең өзге де трендтік салалар туралы жазатындардың көбіне жауап болып табылады: мұның бәрі ұзақ мерзімді жоспарларға қатысты, ол туралы бөлек пост болады).

ЖІӨ-нің есебі есеп беру мен өзін-өзі жұбату үшін сурет салуға емес, экономиканы дұрыс басқаруға қызмет етуі керек.

ЖІӨ-ні үш тәсілмен есептейтіні баршаға белгілі. Қазақстанда қосылған құнды жинақтауға негізделген өндірістік әдіс кең таралған. Бірақ, менің ойымша, табыс бойынша әдіс пен шығыс бойынша әдіс әлдеқайда көп нәрсені аңғартады.

Әрқайсысын қарастырып, біздің саясатымызға қатысты белгілі бір қорытынды жасайық.

Шығыс бойынша әдіс – Түпкілікті тұтыну плюс инвестицияларға жалпы жинақ плюс мемлекеттік шығыстар және плюс таза экспорт.

ЖІӨ-нің шығыс бойынша құрамына не кіретінін қарасақ, тұтыну қысқарса – ЖІӨ төмендейтіні, экспорт төмендесе – ЖІӨ төмендейтіні, импорт өссе – ЖІӨ төмендейтіні, мемлекеттік шығыстар төмендесе – ЖІӨ төмендейтіні анық.

Қазақстанда тұтыну азайып жатыр, мемлекеттік шығыстар өспей тұр, таза экспорт төмендеп барады.

Мемлекетте ЖІӨ-ні ұстап тұруға жібергісі келетін 1 трлн теңге бар делік.

Мемлекет қазір не істеп отыр:

1. Жартылай банкрот жекелеген компанияларды ынталандырады, олар ақшаны борыштарын, оның ішінде шетелдік серіктестерге борыштарын өтеуге жібереді. Ақша шетелге кетеді, төлем балансына қысым түсіреді және нөлдік қосылған құн әкеледі. Мультипликатор туралы мүлде айтпаймын. Нәтиже – нөл.
2. Жекелеген капиталды көп қажет ететін өндірістерді ынталандырады. Бұдан не шығады? Кәсіпорын мемлекеттен ақша алып, оны шетелден қымбат жабдық сатып алуға жібереді. Нәтижесінде, ЖІӨ формуласына қарасақ, кәсіпорын активтерін арттырды, сондықтан ЖІӨ өсуі тиіс сияқты, БІРАҚ кәсіпорын жабдық сатып алу арқылы импортты да ынталандырды – осылайша осы жабдықтың бәрі ЖІӨ-ден шегеріледі. Қайтадан ЖІӨ-нің өсімі дәл қазір және осы жерде қажет болған дағдарыс кезеңінде мемлекеттің мұндай «керемет шешімінен» нөлдік нәтиже аламыз. Мұндай жабдық, мүмкін, нәтиже берер, бірақ ол биыл емес, бірнеше жылдан кейін болады.

Мысалы, мемлекет автокөліктер құрастыратын зауыт салуға 30 млрд теңге көлемінде несие береді. Не болады? Шамамен 70 пайызы жабдық сатып алуға кетеді де, біз өз ақшамызбен өндірістегі серіктестерімізді (Ресей, Франция, Корея) және т.б. ынталандырамыз. Қалған 30 млрд-тың тағы шамамен 20 пайызына қосалқы бөлшектер сатып аламыз да, көрші мемлекеттерді қайтадан ынталандырамыз. Ал өзіміз шағын құрылыстан 10 пайыз аламыз. Жиыны, биылғы жылы ЖІӨ-ні ұстап тұруға біз 10 пайыз, яғни 3 млрд теңге аламыз. Бірақ бұл әлі жарты қиындық, одан әрі, тек отандық автокөлікті сатып алу үшін барлық жағдай жасалғандықтан, және құнының 100 пайызының 80 пайызы қосалқы бөлшектер түрінде біздің серіктестерімізге кететіндіктен, отандық автокөлікті өз жалақысына сатып алатын адамдар 80 пайызын біздің серіктестерімізге жібереді де, біздің ЖІӨ-ні емес, біздің серіктестеріміздің, яғни Ресейдің, Кореяның және т.б. ЖІӨ-ін ынталандырады. Бұл тек мысал, ал дағдарыс кезеңінде экономиканы ынталандырудың мұндай тәсілі дұрыс деп ойлайсыздар ма?

Машина жасауды дамыту керек, бірақ әрбір тиын есепте тұрған дағдарыс кезеңінде емес, артық табыс бар қарқынды өсу кезеңінде.

Не істеу керек?

Қарапайым адамдарға арнайы қарапайым отбасы мысалымен түсіндірейін. Мысалы, отбасы кенеттен табысынан айырылды, бірақ жинағы бар. Мұндай отбасы, мысалы, теледидар сатып алып, оны жарты жылдан кейін жарты бағасына сата ма? Әрине, жоқ. Мұндай отбасы бірдеңе өндіруге тырысады, мысалы, өз телімінде көкөніс егіп, шартты түрде сиыр сатып алуы мүмкін. Басқаша айтқанда, қарапайым отбасы бар жинағынан барынша тиімді нәтиже алуға тырысады.

Мемлекеттік деңгейде де шамамен солай: дағдарыс кезеңінде лезде қайтарым беретін және ақша экономикада қалатын салаларға салу керек.

Қайда салу керегін түсіну үшін басқа әдісті, яғни табыс бойынша әдісті қарау қажет, ол мынаған тең:

Жалақы + жалға алу ақысы + кредиттер бойынша пайыздар + корпорациялардың пайдасы + амортизация + жанама салықтар – субсидиялар – шетелдіктердің табысы

Мұндағы екі негізгі бап – жалақы мен пайда. Басқаша айтқанда, кәсіпорын жоғары рентабельді болса, мұндай кәсіпорынды ынталандыру керек; кәсіпорын жоғары рентабельді болмаса, бірақ еңбекті көп қажет етсе, оны да ынталандыру керек.

Жоғары рентабельді кәсіпорындар тек жеке секторда және мемлекеттік институттардың сапасы жоғары болғанда ғана құрылатын болса, мемлекетке бір ғана нұсқа қалады – еңбекті көп қажет ететін өндірістерді ынталандыру.

Осыдан мемлекеттік қаражат жеке сектор мемлекеттің орнын баса алмайтын және еңбек шығыны жоғары салаларға бағытталуы тиіс екені түсінікті.

Қазақстанда дағдарыс кезінде мемлекет дамытуы тиіс бірнеше саланы атап өтер едім:

1. Таңғаларлық болғанымен, геологиялық барлауды қаржыландыруды ұлғайту керек. Қазақстан мұнай секторының қарқынды өсу кезеңінде геологиялық барлау саласында үлкен тәжірибе мен жабдық жинақтады. Сейсмиканы сапалы жасайтын және іздестіру бұрғылау жұмыстарын жүргізетін компаниялар көп.

Бұл не береді:

1. Біз саланы қолдаймыз және көптеген жұмыс орнын құрамыз, ақша жалақы түрінде экономикаға түседі – ЖІӨ өседі. Адамдар жалақыны жұмсай отырып, жалақы төлейтін басқа өндірушілерді ынталандырады – бұл мультипликативтік әсер деп аталады.
2. Біз ақпарат түрінде жақсы материалдық емес актив құрамыз, ал бұл, жер қойнауын пайдалануды дамыту жөніндегі менің алдыңғы ұсынысыммен бірге, сапалы геологиялық ақпарат болған кезде шетелдіктердің Қазақстанға мұнай өндіруге инвестор ретінде кіруіне жақсы ынталандыру болады.
3. Туристік саланы қолдау керек. Туристік сала – еңбек шығыны көп санаулы салалардың бірі.

Бұл бағытта мемлекеттен мынадай жанама қолдау қажет:

1. Мемлекет туристік сала үшін инфрақұрылым салуы тиіс – жолдар, саябақтар, ескерткіштер, су, электр, газ жеткізу, демалыс аймақтарында жер беру және осы саладағы шағын кәсіпорындарға тексерулерді қысқарту. Вокзалдар, әуежайлар және т.б. салу.
2. Визасыз режим елдерінің аясын кеңейту, көші-қон полициясында тіркелу атавизмінен арылу, такси мен қоғамдық көліктің жұмысын ретке келтіру, қоғамдық тәртіпті орнату және т.б. арқылы туристік саланы қолдау жөніндегі әкімшілік іс-шараларды жүргізу. Өкінішке қарай, бізде туризмді дамыту жөнінде жалпы мемлекеттік стратегияның өзі жоқ, ал Қазақстан – зор әлеуеті бар бірегей ел.
3. Және маңызды іс-шаралардың бірі – елде түрлі ауқымдағы ивенттер өткізу. Атап айтқанда, әлемдік жұлдыздардың концерттерін (мысалы, Тбилисидегідей) ұйымдастыру, маңызды спорттық іс-шаралар өткізу, ал туристерді Қазақстанға тартатындай әлемдік деңгейдегі қандай да бір ерекшелік қажет.

Инфрақұрылым құрылысы да, туристік сала сияқты, еңбекті едәуір көп қажет ететін шара және ЖІӨ-ге айтарлықтай жоғары қайтарым береді.

3. Ауыл шаруашылығы саласын қолдау. Басқа салалардан айырмашылығы, ауыл шаруашылығы – еңбек шығыны жоғары негізгі сала да. Аграрлық бизнес өте күрделі және ең пайдалысы емес, бірақ еңбек шығыны жоғары болғандықтан ЖІӨ-ге жақсы әсер етеді. Аграрлық бизнестегі проблемалар көп, оларды сипаттаудың мәні жоқ.

Бірақ аграрлық саланы дұрыс ынталандыру үшін мемлекет не істеуі керек:

1. Ең маңыздысы – ауыл шаруашылығын қаржыландыруды қамтамасыз ету. Өкінішке қарай, қаржыландырудың қазіргі жүйесі біршама олқы, ірі бизнеске бағытталған және болуы тиіс қайтарымды бермейді. Ауыл шаруашылығында ең тиімді шаруашылықтар – қолдаусыз қалған орта және шағын шаруашылықтар. Сондықтан ресурстың барынша көбін дәл орта және шағын шаруашылықтарға, оларды болашақ егін кепілімен несиелендіру арқылы бағыттау керек. Қағидат өте қарапайым: қағаздарсыз және көп талдаусыз. Аймақ бар, жер бар, маман шығады, жердің сапасын қарайды және 1 га-ға қанша ақша керек екенін анықтайды. Мемлекет ақша береді, кепілге жерді және болашақ егінді алады. Егінді сақтандырады және жинау қорытындысы бойынша не егінді алады, не ақшалай қаражат алады.
2. Бұл – ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер үшін өткізуді ұйымдастыру. Ауыл шаруашылығы өнімі бағаға өте сезімтал, сондықтан бағадағы секірулерді тегістеу үшін мемлекет нарықтағы сұраныс пен ұсынысты дәл реттеуі тиіс. Сондай-ақ орта және шағын кәсіпорындар экспортқа шыға алмайтындықтан, мемлекет өнім экспортына барынша көмектесуі керек.
3. Өндірісті емес, тұтынуды субсидиялау. Тұтыну ынталандырылған кезде бұл субсидиялар ең тиімді тауар өндірушілерге түседі, өйткені тұтынушы сапалы өнімді сатып алуды қалайды. Мысалы, шағын және орта тауар өндіруші өнімді ритейлерге тікелей сатса немесе түпкілікті сатып алушыларға сататын өзінің сауда нүктелері болса, мұндай өндірушіге 10-15 пайыз көлемінде субсидия беру керек. Бұл желілерді делдалдарды айналып өтіп, өндірушілерден тікелей сатып алуға ынталандырады, сөйтіп қосылған құнның көбі тауар өндірушілерде қалады.

Мұнай секторын қолдау туралы өткен постта жаздым, сондықтан мұнда қайталамаймын. Мұнай секторы – бағасы төмен кезеңнің өзінде ең пайдалы сектор, ал фирманың пайдасы – ЖІӨ-нің көздерінің бірі екенін түсіну керек. Сондықтан бұл саланы ЖІӨ-ні ұстап тұру үшін қолдау және дамыту қажет. Оның үстіне, инвестиция ағыны кезінде біз үшін өте маңызды төлем балансы жақсарады.

Келесі бөлімде бағам қалыптасуы туралы көзқарасымды, қалыпты экономикада бағамға қандай факторлар әсер ететінін, сондай-ақ экономиканың өзге салаларын қалай қолдау керектігін сипаттаймын.