Бюджет және мұнай: әртараптандыру туралы мифтер және не істеу керек

Ескертпе: 2016 жылғы мәтін. Дағдарыс кезінде ШОБ үшін салықты төмендету туралы тезис сол кезеңдегі көзқарасты бейнелейді; кейін автор шектер мен арнаулы салық режимдерін жоюды жақтайды.

Бағам, бюджет саясаты және өзге де мәселелер туралы (1-бөлім)

Бюджет туралы

Уәде еткенімдей, бюджеттің, бағамның және салықтардың қазіргі жағдайына қатысты өз көзқарасымды жазып отырмын.

Бюджеттен бастайық. Қазақстандағы мемлекеттік бюджеттің түгелдей мұнай бағасына тәуелді екені құпия емес. Ең жақсы жылдар — 2011–2014 жылдарды алсақ, мұнай секторынан түсетін тікелей салықтардың үлесі барлық салықтық және кедендік түсімнің шамамен 50 пайызын құрады. Ал барлық мердігерлердің салықтарын және жалақыдан алынатын салықтарды қоссақ, бұл үлес тіпті артады. Басқаша айтқанда, бүгінде біз бюджеттің тек 50 пайызға жуығын ғана мұнай секторын шегергендегі бүкіл экономиканың күшімен қаржыландыра аламыз.

Бұдан бірден бірнеше миф туындайды:

1. 1-миф — мұнай табыстары мемлекеттік бюджетті қалыптастырмайды. Қалыптастырады: Ұлттық қордан берілетін нысаналы трансферттер арқылы, сондай-ақ мемлекеттік компаниялардың облигацияларын сатып алу ретінде Ұлттық қордан басқа да жобалар қаржыландырылады. Мәселе мынада: облигациялар актив ретінде көрсетіледі, сондықтан біз оларды шығыс ретінде көрмейміз. Бұл — Ұлттық қор портфеліндегі қарапайым облигациялар.
2. 2-миф — индустрияландыру бағдарламалары арқылы біз мұнай тәуелділігінен арылып жатырмыз. Арылып жатқан жоқпыз, керісінше, оған одан сайын батып барамыз. Мұнай табыстары тіпті баға шарықтаған кезеңде де салықтың қажетті түсімін бермей қалғаннан кейін, бюджетті қаржыландыруға арналған ЭКБ енгізілді. Ал барлық түсімді ескергенде, 2015 жылы бюджет тапшылығы шамамен 20 пайызды құрады. Тіпті девальвация да айтарлықтай көмектеспеді.

Қысқа мерзімді де, ұзақ мерзімді де бағдарламалар қажет. Жалақы төлейтін қаражат жоқ кезде адами капиталды дамыту туралы айтудың мәні жоқ. Сондықтан қазір, ең алдымен, қысқа мерзімді жедел шаралар маңызды, сонымен қатар дұрыс ұзақ мерзімді шараларды да дамыту керек.

Ұзақ мерзімді шаралар туралы біз көп және үнемі айтамыз, сондықтан олар туралы жазбаймын да. Білім беруді, адами капиталды дамыту және тағы басқалар.

Осыған байланысты жедел жоспарда не істеу керек?

Үкімет ең оңай нұсқаны таңдады: теңгенің төмен бағамы, салық мөлшерлемелерін көтеру және салық жинауды арттыру. Бұл нұсқа тек қысқа мерзімде жұмыс істейді және оны ешқашан экономикалық саясаттың негізі ретінде алуға болмайды.

Инфляция құлдырап бара жатқан бағамға жетеді де, валютаны қайтадан құнсыздандыру керек болады. Бұл үнемі осылай қайталана береді, бірақ бұл туралы сәл кейінірек айтамын. Мөлшерлемелерді көтеру ақыр соңында салық базасының қысқаруына алып келеді, біз ештеңе алмаймыз, ал экономика ынтасыз қалады.

Мұндай жағдайда жалғыз шығу жолы — экономиканы ынталандыру арқылы салық базасын кеңейту.

Не айтса да, біздің базамыз — мұнай секторы, бағаның құлдырауы жағдайында да бұл — бәрібір бірден-бір пайдалы сала. Өздеріңіз бағалаңыздар: өзіндік құны бір баррель үшін 25–30 доллар шамасында болғанда, бағасы 50 доллар болса, ел 70–100 пайыз маржа алады. Қазақстанда осындай маржасы бар бірде-бір саланы көрсетіңізші. Және 50 доллар болғанда да бізге инвесторлар келеді, тек жер қойнауын пайдалануға ғана келеді.

Қазіргі жағдайда велосипед ойлап табудың қажеті жоқ, мұнай өндіруге инвестицияны ынталандырып, өндіріс көлемін арттыру керек. Оның орнына не болып жатыр? Дұрыс, соңғы 3–4 жылда өндіріс тоқтаусыз құлдырап келеді, бұл салаға салынатын инвестиция да азаюда, мұның бәрі бір қарапайым себепке байланысты — бұл салада қалыпты реттеу жоқ. Жер қойнауын пайдалануда қалыпты, жұмыс істейтін жағдай жасаңыздар, сонда инвесторлар бізге қайтадан келеді. Мұнай секторына салынған кез келген инвестиция басқа да сабақтас салаларды — мұнай сервисін, құрылысты және тағы басқаларды — өзімен бірге ілестіреді.

Кейін ірі компанияларға тәуелді болып қалмау үшін дәл орта кен орындарын дамыту керек. ТШО-ның салық түсімдеріндегі үлесі 20 пайыз екенін білесіздер! Бюджеттің 20 пайызы бір ғана шетелдік компанияға тәуелді болатын бірде-бір елді көрсетіңізші маған?

Ол үшін не істеу керек?

1. Қалыпты салық жүйесін құрып, салық салудың тұрақтылығы тәжірибесіне қайта оралу. Инвесторлар дұрыс әрі әділ жүйені қалайды. Қағида өте қарапайым: шетелдік инвесторлар үшін ең жоғары табыстылықты анықтау, одан асатынның бәрін салық ретінде алу. Мұны жасау өте оңай. Одан әрі, елдің ішінде өңдеуді ынталандыру үшін мұнайды өңдеуге ғана салық жеңілдіктерін беру. Жергілікті өндірушілерден сатып алуды ынталандыру үшін, шартты жеңілдікпен қатар, қазақстандық тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді пайдаланған кезде ҚҚС төлеуден босатуды беруге болады. Дөрекілеу айтқанда, инвестор қазақстандық өндірушіден сатып алғанда қаражатын айналымнан алып тастамайды.
2. Жер қойнауын пайдалану саласында тәртіп орнатыңыздар, рұқсат құжаттарын жеңілдетіңіздер, кепілдерді ұсынуды жеңілдетіңіздер (инвестиция үшін өте маңызды) және бір министрліктің екіншісіне тәуелділігін жойыңыздар. Ең қарапайым жолы — жер қойнауын пайдалану жөніндегі жеке министрлік құру. Бізде жағдай қатты пайдалы қазбалар бөлек, мұнай мен газ бөлек болатынына қарай бара жатыр. Бұл кезде Инвестициялар және даму министрлігінің жер қойнауын пайдалануға мүлде қатысы жоқ басқа да міндеттері көп. Оның міндеті, ең алдымен, индустрияландыру және кәсіпкерлікті қолдау. Энергетика министрлігінің де міндеттері көп, олардың ішінде бірінші кезекте — энергия тиімділігі, ЖЖМ-мен қамтамасыз ету және қоршаған ортаны қорғау.
3. Қазіргі жер қойнауын пайдалану келісімшарттарының бәрін қайта қараңыздар, барлық кен орындарына ревизия жүргізіңіздер және қазақстандық қамту мен сатып алуды бақылаудың қазіргі жүйесінде тәртіп орнатыңыздар. Барлық жұмыс бағдарламаларын қайта қараңыздар.

ШОБ. Ірі бизнес әрең тыныс алып жатқандықтан, мемлекет ШОБ-қа қысымды күшейтуге шешім қабылдады.

ШОБ — бюджет аясында өте аз үлес, бірақ қап түбіндегіні қағып алуға шешті.

Кез келген елде ШОБ — ең алдымен халықтың жұмыспен қамтылуы және тұтыну. Бюджетке салық түсімдері жұмыспен қамту мен тұтыну есебінен артады. ШОБ үшін қарапайым салықтар және ең бастысы — бюрократияның болмауы, сот жүйесі және түсінікті кредиттеу жүйесі қажет. Дағдарыс жағдайында ШОБ үшін салықтарды төмендетеді, бірақ ешқашан көтермейді, өйткені ірі бизнестен қысқарған жұмыс күші бір жерге жұмысқа орналасуға тиіс. Олар шағын бизнесте тапқанын ел ішінде жұмсайды және дәл тұтыну үшін жанама салықтар төлейді.

Келесі бөлімдерде оқырмандарымыз көлемді мәтіндерді оқымауы үшін индустрияландыруды, агробизнесті ынталандыру және бағам қалыптастыру туралы жазамын.