2016 жылдың басында ҚҚС түсімі неге 125 есе өсті

Кеше 2016 жылғы 2 айдағы ҚҚС түсімін 2015 жылғы 2 айдың көрсеткішімен салыстыру төңірегінде дау өрбіді. Даудың мәні 2016 жылдың алғашқы екі айында ҚҚС түсімінің 2015 жылмен салыстырғанда күрт артуының себептерінде болды. Түсім 125 есе өсті, ал БАҚ-тағы сарапшылар бұл түсімдердің басты себебі ретінде уақтылы әрі дұрыс жүргізілген девальвация есебінен кәсіпорындар жұмысының жақсаруын атады.

Біріншіден, девальвацияның өзі бюджет түсімін 125 есе арттыра алмайды, бұл қате, мұндайды жазғанда сол сарапшылардың шынайылығына күмән келтіре бастайсың.

Екіншіден, ол үшін ҚҚС өзгерісіне факторлық талдау жасау керек. Есептерде қайтарымдарды ескергендегі ҚҚС бойынша таза түсім көрсетіледі, ал талдау жасау үшін ҚҚС түсімдері мен қайтарымдарын бөлек қарау қажет.

Үшіншіден, талдау үшін ҚҚС онша дұрыс топтастырылмаған. Мемлекеттік кірістер комитетінің порталына орналастырылған есептілікті қарасақ, онда ҚҚС бойынша мүлде басқа сандар бар.

Іс жүзінде 2015 жылғы екі айда 90 млрд теңге ҚҚС түсті, оның 15,9 млрд теңгесі — бейрезиденттер үшін төленген ҚҚС, 89,2 млрд теңгесі — импорттан түскен ҚҚС, ал Қазақстан ішінде өндірілген тауарлар, жұмыстар мен қызметтер бойынша ҚҚС минус 14 млрд теңгені құрады.

Іс жүзінде 2016 жылғы 2 айда 264,2 млрд теңге ҚҚС түсті, оның ішінде:

бейрезиденттер үшін — 21,7 млрд теңге;

импорт бойынша ҚҚС — 110,1 млрд теңге;

Қазақстан ішінде өндірілген тауарлар, жұмыстар мен қызметтер бойынша ҚҚС — 131,6 млрд теңге.

Енді толығырақ талдап көрейік.

Бейрезиденттер үшін ҚҚС — бейрезиденттердің ҚР аумағында көрсететін қызметтері. Сома 36 процентке өсті. Бұл заттай көрінісінде көлем, сірә, азайғанын, ал девальвация есебінен номиналды көрінісінде өскенін білдіреді.

Импорт бойынша ҚҚС 23,5 процентке артты, бұл да заттай көрінісінде көлемнің, сірә, азайғанын, ал номиналды көрінісінде девальвация есебінен өскенін көрсетеді.

Ішкі өндіріс бойынша ҚҚС минус 14 млрд теңгеден 131 млрд теңгеге дейін өсті. Өсімді түсіну үшін мұнда неғұрлым толық деректер қажет. Егер Дәулет Ерғожин түсімдер мен қайтарымдар бойынша деректерді жария етсе, егжей-тегжейлі талдау жасауға болар еді.

Бәрі түсінуі үшін айта кетейін, ақпан айында ҚҚС түсімдері алдыңғы жылдың 4 тоқсаны үшін түседі. Яғни 2015 жылдың 1 тоқсанында ҚҚС 2014 жылдың 4 тоқсаны үшін түсті. Ол кезде мұнай бағасы әлі мұншалықты төмендеген жоқ еді, Ресей импорты біздің өндірушілерге енді-енді қысым жасай бастаған болатын, ал рубльдің орташа бағамы бір рубль үшін 3,9 теңге болды. Іс жүзінде қысым тек 2015 жылы басталды.

Басты себеп 2015 жылдың қаңтарында ҚҚС-тың үлкен сомасы қайтарылғаны болды, соның салдарынан қайтарым іс жүзінде ҚҚС түсімінен асып түсті. Мұны құлдырап бара жатқан мұнай бағасы жағдайында біздің экспорттаушыларды қолдау қажеттігіне байланысты жасады.

Бізде ҚҚС қайтарымы көбіне белгіленген мерзімдерде емес, бюджеттің мүмкіндігіне қарай жүргізіледі. 2014 жылғы бюджеттің орындалуын жапқаннан кейін барлық ҚҚС 2015 жылы қайтарылды, бұл бюджеттің орындалуына қысым түсірмеу үшін жасалды.

Енді 2016 жылға талдау: сома неге өсті.

Мұнда бірнеше фактор бар:

1. Қайтарымдар күрт қысқарды, өйткені көптеген экспорттаушылар инвестициялық бағдарламаларын тоқтата бастады, соның салдарынан инвестициялық ҚҚС азайып, бұл қайтарымдарға кері әсер етті. Менің ойымша, егер экспорттаушылардың дербес шоттары бойынша жинақталған ҚҚС-тың өсімі туралы ақпарат болса, мұны толығырақ зерттеуге болар еді.

2. Мемлекеттік кірістер комитетінде қазір қаржы аз, сондықтан жинақталған ҚҚС-ты қайтаруға құлықсыз, сәйкесінше ҚҚС-тың таза түсімі өсіп жатыр. Мұны декларацияланған, қайтаруға жататын ҚҚС балансы бойынша да қарау керек.

3. Девальвация есебінен, дұрысырақ айтқанда, инфляция есебінен номиналды қосылған құн өсті. Айтпақшы, бұл елдегі нақты инфляцияны тексерудің тәсілдерінің бірі, дәл ҚҚС түсімдері бойынша.

Сондықтан дәлелсіз мәлімдемелер емес, нақты есеп-қисап пен талдау қажет.