Сатудан алынатын салыққа қарсымын: ҚҚС-ты төлем бойынша есепке алу арқылы қалай түзетуге болады

Әріптестеріммен бірге дағдарысқа қарсы бағдарламаның тезистері аясында біз сатудан алынатын салықты (айналым салығын) енгізуге қарсы екенімізді жазған едік.

Біз прогрессивті әлемде өмір сүріп отырмыз, ал бүкіл әлем бас тартқан салықтарды енгізу, әрине, мұны шарасыздықтан жасап жатыр екен деген ойға жетелейді.

Сатудан алынатын салықты (айналым салығы деп атаған дұрысырақ) енгізудің басты желісі мынада: жалған кәсіпкерлікке байланысты ҚҚС-тың тым үлкен бөлігі бюджетке түспейді, бірақ бізде ҚҚС бойынша схемалармен айналысатындардың ресурсы жеткілікті болғандықтан, олармен күресу өте қиын. Сондықтан ең оңай жолмен, яғни қарапайым салық енгізу жолымен жүріп жатыр, бірақ неге екені белгісіз, мұндай салықты енгізудің тәуекелдеріне ешкім назар аудармайды. Мәселе жаңа мәселелер туғызу арқылы жабылады, оларға қарсы кейін қайтадан күресуге тура келеді, экономикалық және әлеуметтік аспектілерді айтпағанның өзінде, бірақ бұл туралы сәл кейінірек.

ҚҚС-тың басты мәселесі неде екенін түсініп алайық. Басты мәселе мынада: ҚҚС төлемейтін жалған кәсіпкерлердің ҚҚС-ы есепке алынады.

Схема шамамен мына түрде көрінеді.

Х компаниясы Y компаниясынан тауарлар, жұмыстар мен қызметтер (ТЖҚ) сатып алады, ал Y компаниясы ҚҚС бөлініп көрсетілген шот-фактура жазады. Декларация тапсыру және ҚҚС төлеу кезеңінде алдыңғы контрагенттің ҚҚС төлегенін немесе төлемегенін қадағалау іс жүзінде мүмкін емес, сондықтан Х компаниясы көрсетілген ҚҚС-ты есепке алып, ҚҚС бойынша төлемдерін азайтады, ал Y компаниясы бұл ҚҚС-ты жай ғана төлемейді де, проблемалық компанияға айналады. Бюджетке төлемдер дәл осындай схемамен азаяды, әсіресе бұл схема жалған шот-фактураларды пайдаланатын құрылыс ұйымдары арасында кең тараған, ал қызметтің шын мәнінде көрсетілгенін немесе тауардың шынымен жеткізілгенін қадағалау іс жүзінде мүмкін емес.

Шын мәнінде, бұл мәселенің шешімін түсіну өте оңай, бірақ іске асыру тұрғысынан біршама күрделі.

ҚҚС-ты реформалаудың мынадай нұсқасын қарастыруды ұсынамын:

Есепке алынатын ҚҚС-ты есептеу әдісінен төлем бойынша әдіске көшіру қажет.

Басқаша айтқанда, контрагент ҚҚС-ты төлемейінше, мұндай ҚҚС-ты есепке алуға болмайды.

Электрондық шот-фактураларды енгізумен әрбір шот-фактура бірегей болады (бірегейлікті БСН және әрбір ұйым үшін өтпелі (үздіксіз) нөмірлеу тәртібімен берілетін нөмір бойынша тексеруге болады). Сәйкесінше, салық органында кіріс ҚҚС бойынша «Төленді» мәртебесі тұрмайынша, мұндай ҚҚС-ты есепке алу мүмкін болмайды.

Сонымен, ҚҚС төлеуші компания кіріс және шығыс шот-фактуралары бар декларация тапсырады, ал Салық органындағы жүйе алдыңғы жеткізуші төлеген шот-фактуралар негізінде төленуге тиісті соманы автоматты түрде өзі есептейді.

Бұл есепке алынатын және төленбеген ҚҚС-қа қатысты барлық мәселені шешеді.

Жалғыз кемшілігі: бүкіл салық жүйесі бойынша барлық ҚҚС төлеушілерге төлемдерін 1 тоқсанға жылжытуға тура келеді, өйткені бірінші тоқсанда көптеген компания ҚҚС-ты есепке алусыз төлейді, себебі контрагенттен келген кіріс ҚҚС-ының төленгені туралы мәртебе әлі болмайды, өйткені контрагент те ҚҚС-ты дәл сол кезеңде тапсырады. Бірақ бұл бір реттік қана жағдай болады, содан кейін мәселе толық шешіледі.

Сатудан алынатын салыққа (айналым салығына) келсек, мәселе салық мөлшерлемесінде емес, оның мәнінде: нөлден жоғары кез келген мөлшерлеме кейін күресуге тура келетін проблемалар мен тәуекелдер туғызады:

1. Мемлекет тұрғысынан түсімдерді жоспарлау мүмкін болмайды және жоспар үнемі орындалмайды (жоспар төмендетіліп қойылмаса), өйткені мұндай салық тізбектерді ірілендіру схемалары, түрлі агенттік шарттар мен сату бағаларын төмендету арқылы оңтайландыруға жол береді, жыл сайын оңтайландыру жүріп, бюджетке түсімдер азая береді.

2. Импорттық тауарлардың өзіндік құнында сатудан алынатын салық болмайды, ал Қазақстанда өндірілген өнімде болады, және қайта өңдеу деңгейі неғұрлым жоғары болса, мұндай өнімде сатудан алынатын салықтың үлесі соғұрлым көп болады. Бұл ЕАЭО елдерімен бәсекелестік диспропорцияларын тудырады.

3. Тауарларды экспорттау — осыған ұқсас жағдай, бірақ экспортқа шегерім берілген күннің өзінде сатудан алынатын салықтың барлығын шегеру мүмкін болмайды, өйткені екінші қайта өңдеу кезеңінен бастап сатудан алынатын салықтың үлесін есептеу және растау қиын болады.

4. Жиынтықтауыштар мен негізгі құралдарды импорттайтын экспорттаушылар. Жабдықтар мен материалдарды импорттайтын көптеген экспорттаушы сатудан алынатын салықты өтей алмайтындықтан, өз өнімінің өзіндік құнын осы салықтың мөлшеріне бірден арттырады, бұл ең алдымен жер қойнауын пайдаланушыларға қатысты. Жер қойнауын пайдалану салықтары есебінен өтемақыны есептеу өте қиын болады, себебі барлық жер қойнауын пайдаланушының өзіндік құны әртүрлі, ал сату бағасы бірдей. Нәтижесінде капиталсыйымдылығы жоғары кәсіпорындарға салмақ артады, ал игеруге оңай кен орындары бар кәсіпорындар артықшылық алады.

Бұл ықтимал тәуекелдердің толық тізімі емес, сондықтан барлық тәуекелді, «жақтайтын» және «қарсы» уәждерді салмақтап көріп, содан кейін ғана сатудан алынатын салықты енгізу қажеттілігі туралы шешім қабылдау керек деп санаймын.