Қазақстан қалай моноэкономикаға айналды: мұнай бумынан девальвацияға дейін

Қазақстан үшін шикізат нарықтарынан келетін жаңалықтар майданнан келетін хабарлар сияқты. Мұнай бағасы 30 доллар белгісінен өтіп кетті, енді Иранның атом бағдарламасы бойынша міндеттемелерді орындауы жөніндегі ХАЭА есебін күтіп отыр. Егер ол жарияланса, мұнай бағасы тағы да төмен қарай секіруі мүмкін.

Көпшілік «Неге бізде әртараптандырылған өндіріс жоқ, экономика тек мұнай бағасына тәуелді?» деп сұрайды.

«Қазақстанда табиғи байлық сонша көп, неге біз арабтар сияқты өмір сүрмейміз, ал олардың мұнайдан басқа ештеңесі жоқ қой» деушілер де бар.

Қазақстанда пайдалы қазбалар шынымен өте көп, бірақ олардың алуан түрлі болуы байлықтың мол екенін білдірмейді. Бұл байлықты әлі өндіріп, сату керек, одан да жақсысы — өңдеп, сату керек.

Солай болып шықты: біз бәрінен көп мұнай өндіреміз, сондықтан экономикамызды батыл түрде моноэкономика деп атауға болады.

ЖІӨ-дегі мұнай секторының үлесі тіпті 20 пайыз болған күнде де, шын мәнінде ол 20 пайыз емес, одан көп екенін айту керек. Себебі мұнай табысы басқа салаларда да сұранысты тудырады, сондықтан жетекші сала құласа, қалған салалардың бәрі де құлайды.

Құрылымдық бұрмалану мұнай бағасы өскен кезеңде пайда болды. Біз жыл сайын өндірісті арттырып, мұнай бағасы тез өсіп жатқанын ескеріп, елімізді табысты деп мақтана бастадық. Мұның бәрін тұтынуға бағытталған секторлардың, атап айтқанда құрылыс пен қызмет көрсету саласының өсуі жауып тұрды.

Бұл шамамен мынадай көрінеді. Мұнай секторының үстеме табысы мұнай және мұнайға жақын компаниялардың қызметкерлеріне жоғары жалақы төлеуге мүмкіндік берді. Орын алып отырған сыбайлас жемқорлық осындай табыспен қызып, мұнай секторымен байланысты көптеген қызметкерге жақсы кіріс әкелді. Еңбек өнімділігінің өсуінен емес, тек мұнай бағасы мен атқаратын лауазымның сәттілігінен түскен ақша осындай қаражат есебінен тұтынуды арттырып, тұтыну салалары мен саудаға, ең алдымен құрылыс саласына серпін берді. Құрылыс саласы тұтынудың тағы бір санатын тудырды: құрылысшылар жақсы тұра бастады, сондай-ақ тапқыр жылжымайтын мүлік алыпсатарлары пайда болды. Құрылыс саласы қарқынды өсті, бұл экономиканы әртараптандырумен ешқандай байланысы жоқ процесс еді. Құрылыс саласы тағы бір тез дамитын салаға — банк секторына жол ашты. Банктер құрылысшыларға несие мен тұтынушыларға ипотека беруге асыға кірісіп, жылжымайтын мүліктің қымбаттауын одан сайын қыздырды. Осы жағдайда өндіріс секторы өте әлсіз көрінді және, әрине, ешкім өндіріске салым салмады.

Баланс әдемі болғанымен, экономика іштей шіріп жатты, бірақ бәрі сыртқы көріністі көріп, мұнай бағасы түссе не болады деп ешкім ойланбады. Тез өсіп келе жатқан Ұлттық қор кез келген форс-мажор жағдайында оптимизмді тіпті арттыра түсті.

2008-2009 жыл келіп, дағдарыс болды. Мұнай бағасы қатты құлады, сонда ғана әртараптандыру қажеттігі туралы ойлана бастадық. Үдемелі индустриялық-инновациялық дамыту мемлекеттік бағдарламасын ойлап тапты, қазақстандық үлес талаптарын қатайтты, ал әртараптандырудың локомотиві «Самұрық-Қазына» болуға тиіс еді.

Бірақ мұнай бағасы тез қалпына келді.

«Самұрық» және басқа да квазимемлекеттік компаниялар «ҚазМұнайГаз» түріндегі бүркеменің тасасында өндірісті әртараптандырудың «үлкен» бағдарламасын бастады. Сол кезеңде қарқынды қызметтің имитациясын және әртүрлі өндірістердің ашылуына арналған сәнді шараларды көрсету керек болды. Ішінара бұл жүзеге асып, кейін тез тоқтатылды және/немесе жабылды. Мұнай-химия кластерін жасамады, МӨЗ-дерді жаңғыртпады, тікұшақ құрастыра алмады, планшеттер мен компьютерлерді де құрастыра алмады, Балқаш ЖЭС-ін де салмады, кремний шығару да жүзеге аспады. Локомотив зауыты әрең дегенде тіршілік етіп жатыр, ал «Самұрық» мұнай саласына бұрын да тәуелді болса, қазір де сол күйінде қалды.

Қазақстандық үлес. Басқа салаларды ынталандыру үшін біздің жер қойнауын пайдаланушыларды ТЖҚ-ны қазақстандық компаниялардан сатып алуға итермеледі. Бірақ мұнда екі жайт бар:

1. Мұнай секторы құласа, бұл компаниялар да құлайды, өйткені олар толықтай мұнай секторына тәуелді. Нәтижесінде бұл әртараптандырумен байланысты емес, тек мұнай бағасы төмен кезеңдегі тәуекелдердің артуымен байланысты.

2. Жекелеген салаларды нарықтық емес тәсілмен ынталандыру паразитизмге және дамуға деген уәждің болмауына әкеледі.

Іс жүзінде дәл солай болды да.

Үдемелі индустриялық-инновациялық дамыту бағдарламасы да тар бағытты болды және нақты жұмыс істейтін тетіктері мен өндіріс секторын қолдауы жоқ, сәнді әрі зәулім құжатқа көбірек ұқсады.

Бизнес жүргізудің институционалдық ортасын дамытудың және бизнес-ахуалды жақсартудың орнына біздікілер жекелеген салаларды қолдап, таңдаулыларға жеңілдетілген несие бере бастады, кәсіпкердің орнына оған не тиімді, не тиімсіз екенін, қайда және не салу керегін өздері шешті. Әрине, мұндай бағдарлама жұмыс істемеді, өйткені бизнес нені өндіру керектігіне емес, нені және қайда салу керектігіне негізделгенде, кәсіпкерлер тез аңғарып, өндіріс үшін емес, табыс табу үшін салуға кірісті. Нәтижесінде бағдарлама сәтсіз аяқталды, ал жаңа серпінді өндірістер бұрын да жоқ еді, қазір де жоқ.

2014 жылға дейін бәрі жақсы болды, сәнқойлық пен мұнайдың жоғары бағасы жақсы өмір сүруге мүмкіндік берді. Бірақ біздің шенеуніктер сүт беретін сиырды да құртып үлгерді: өндірістің өсуі тоқтады, Қашаған түріндегі мүмкін болатын тағы бір бүркеме де сәтсіздікке ұшырады, ал басқа салалардың өсуінсіз өсімді көрсету бірте-бірте қиындай түсті.

Өндірістің өспеуінің бірден-бір себебі жер қойнауын пайдаланудағы аса зор бюрократия болды. Күлкілі, бірақ тіпті мемлекеттік компаниялар да министрліктер мен ведомстволарда бірдеңені келісу үшін тырбанып бағуға мәжбүр болды.

Өндірісті қандай да бір жолмен ынталандыру үшін сыналған тәсілді — девальвацияны қолдануға шешім қабылдады, сөйтіп 2014 жылғы девальвацияны алдық, оны имиш алдын ала, мезгілінен бұрын жасалған девальвация деп көрсетті. Мұндай көрегендікке қызығуға болар еді.

Сол кезде қара жолақ басталды: мұнай бағасы тез құлай бастады, оның үстіне Ресей рублі де түпсіз тұңғиыққа кетті.

Қаптағы алғашқы мысықтар шыға бастады. Олардың біріншісі — БТА. Оны қалайда бүркемелеу үшін түк ұтпайтын айырбас жасап, БТА-дан тез құтылдық, оны борыштарымен бірге алып кетсін деп қосымша ақша бердік. БТА-дан қалған қуысты «ҚазМұнайГаз» акцияларымен жапты, сөйтіп бүкіл әлемде естімеген ғажайып пайда болды — Ұлттық Банк мұнай компаниясының акционері болды))))

Бір мысықпен жұмысты бітіре салысымен, екіншісі шықты: «ҚазМұнайГаз» ол да орасан зор борышқа батып жатыр екен, сонда Қашағандағы үлесті аналық компанияға ішкі сату арқылы тез арада мәселені шештік. Ақшаны көп ойланбай басып шығарып, «Самұрыққа» бердік, сөйтіп теңге бағамына тағы да қысым жасадық.

Қаптағы мұндай мысықтар әлі қанша болатыны белгісіз. Бірақ одан әрі мемлекеттік бюджетке қатысты проблемалар басталды: түсімдер қамтамасыз етілмейді, бұл дағдарыс жағдайында айқын, ал бар жалғыз құрал — девальвация. Халықаралық экономикалық жағдайды сылтау етіп, валютаны аямай девальвациялай бастады.

Бәрі жақсы болар еді, бірақ мұның қысқа мерзімде ғана көмектесетінін, басқа бірдеңе ойлап табу керегін бәрі түсінеді. Орта мерзімді перспективада салықтарды, негізінен жеке тұлғалар мен ШОБ салығын көтеруді ойлап тапты. Бұл да жеткіліксіз болатынын түсініп, ҚҚС-ты жылыстатумен күрес желеуімен түспей қалатын салықтардың орнын толтыруға тиіс айналымнан салық енгізуге шешім қабылдады.

Өкінішке қарай, мұның бәрінің өндірісті әртараптандырумен және экономиканы нақты құтқарумен ешқандай байланысы жоқ, имитация ойынына көбірек ұқсайды.

Соңында айтарым: кеше бір банкке қоңырау шалып, айналым қаражатына теңгемен несие беру шарттарын айтуын сұрадым, мөлшерлеме жылдық 70 пайыз болды.

Ұлттық Банктен экономиканы ынталандырудың жақсы үлгісі, бірақ бұл оның міндетіне сай келеді: бюджетті толтыру үшін теңгені девальвациялау, ал инфляцияны төмен ұстау теңгелік өтімділіктің болмауы есебінен қамтамасыз етіледі. Екі міндет те орындалды: импортқа тәуелді экономикада 100 пайыздық девальвация аясындағы 13 пайыздық инфляция Нобель сыйлығына лайық.