Теңге неліктен үнемі құнсызданады: еңбек өнімділігі

Ресми статистика бойынша 2014 жылғы қарашаның 2015 жылғы қарашаға қатысты жылдық инфляциясы 12,8 пайызды құрады. Демек, жыл қорытындысы бойынша инфляция 13-14 пайыз шамасында болады деп ойлаймын.

Бұл ресми статистика, ал жыл бойынша нақты инфляцияның қандай болатыны белгісіз.

Инфляцияның өсуі теңгенің құнсыздануының салдары, және іс жүзінде девальвация 60 пайыздан асқанын ескерсек, инфляцияның екі таңбалы болуы, негізі, қисынды еді.

Алайда мәселе тек инфляцияда емес, девальвацияның табиғатында: теңгені неге үнемі девальвациялауға тура келеді?

Девальвациядағы басты мәселе — еңбек өнімділігі, нақтырақ айтқанда, еңбек өнімділігінің бәсекелес елдермен салыстырғандағы өсу қарқыны, оның үстіне ақшалай көрсеткіште. Басқаша айтқанда, еңбектің бір бірлігіне нарықтық бағамен өндірілген тауарлар, жұмыстар мен қызметтердің қанша көлемі келеді.

Бұл екі факторға тәуелді модель екені анық:

1. Тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің нарықтық құны

2. Физикалық көріністегі еңбек өнімділігі.

Қазақстанда еңбек өнімділігінің өсуі тек мұнай бағасының есебінен қолдау тапқанын ескерсек, шикізат тауарларының бағасы құлдырағанда біздің жалпы еңбек өнімділігіміз де төмендеді.

Тағы бір фактор: біздің басты бәсекелесіміз — Ресей валютасын құнсыздандырды, сөйтіп рубль құны төмендегендіктен, олардың еңбектің бір бірлігіне шаққандағы өнімділігі өсті.

Сәйкесінше, мұндай жүйеде не персоналды қысқарту, не жалақыны төмендету керек.

Өндірісті қысқартпай персоналды қысқарту еңбек өнімділігінің артуын білдіреді, ал Қазақстанда бұл мүмкін емес, сондықтан бәсекеге қабілетті болу үшін жалақыны төмендету қажет.

Еңбек заңнамасы мен әлеуметтік шиеленіс бұл мәселені шешуге жол бермейді, сондықтан жалғыз шығу жолы — валютаны құнсыздандыру, соның арқасында халықаралық координаттар жүйесінде біздің еңбек арзандайды.

Ары қарай стандартты сценарий бойынша бұл ел ішіндегі бағаның өсуіне әкеледі, ал инфляция барлық бәсекелестік артықшылықты жеп қояды, себебі жалақыны да индекстеуге тура келеді, ақырында энергия ресурстарының бағасы өспесе, біз теңгені девальвациялау қажеттігіне қайтадан келеміз.

Мұндай жағдайда еңбек өнімділігін мұнайдың есебінен емес, жаңа технологиялардың есебінен бүкіл ел бойынша арттыру үшін дәл технологиялық өзгеріс қажет. Түсіну керек: еңбек өнімділігінің техникалық жолмен артуы салдарынан адамдар босатылса, оларды жұмысқа тарту керек, сонда олар да ел ішінде қосылған құн қоса алады.

Қазақстанда бұл болып жатқан жоқ, сондықтан экономиканың өзі өзгермесе, Қазақстан ішінде валютаның құнсыздануы тұрақты құбылыс болады.