Ұлттық компаниялар және жекешелендіру: 10 пайызды емес, «еншілес» компанияларды сату керек

Мұнайдың баррелі қазірдің өзінде 44 доллар, бағам бір доллар үшін 308 теңге, инфляция жылдық есептеуде 9 пайыздан асты.

Экспорттың 70 пайызын көмірсутек шикізаты құрайтын, ал экономикасы мұнайға, газға және басқа да пайдалы қазбаларға толық тәуелді елде нарықтың осындай конъюнктурасында өсу нүктелерін қайдан іздейміз?

Соңғы бірнеше жылда қыруар қаражаттың текке кеткені өкінішті: ол серпіліс әкелуі тиіс жобаларға жұмсалды, ал бұл жобалар жүк пен проблемалық активке айналды.

Гринфилд жобалары бірден құрдымға кетсе, ҚМГ, ҚТЖ, ҚЕГОК, «Самұрық-Энерго», «Тау-Кен» және КАП сияқты мемлекеттік компаниялар шеңберіндегі ірі жобалардың құрылысы жақын арада өзін сездіреді. Себебі олардың ағымдағы қызметі мұндай жобаларды ұстап тұруға енді жетпейді.

Мемлекеттік басқарудың бүкіл мәні табыс табуда емес, жұмсауда болды.

Бізде дабырайтқан сөз көп, ал іске келгенде ол сөздердің бәрі түкке тұрғысыз болып шығады немесе жай ғана саботаждалып жатады.

Ұлттық қор түріндегі қауіпсіздік жастығы ешбір нәтижесіз сарқыла бастағаны анық.

МӨЗ-дерді қайта жаңғырту, Атырау МӨЗ базасында мұнай-химия кластерін салу, Балқаш ЖЭС-і, Қорғастағы логистикалық хаб, Локомотив зауыты, биоэтанол өндірісі, тікұшақ жасау, 20 түрлі автомобиль шығару, авиациядағы лоукостер, біріктірілген химия компаниясы, томат пастасын өндіру, күн батареялары және тағы басқа, тағы сол сияқтылар.

Мәселе мынада: мұндай жобалар бойынша шешім қабылдау еш жағдайда пайдалылыққа сүйенбейді, имидждік сипатта болады немесе тағы басқа себептермен жасалады, бірақ экономикалық себептермен емес.

Мұның бәрі жобалардың жоғарыдан түсіп жатуынан туындаған басқарудағы бұрмалаушылықтардан басқа ешнәрсе емес.

Алайда осы қаражаттың бәрін бәсекелі ортадағы ШОБ-қа жіберсе, әсері әлдеқайда жоғары әрі үлкен болар еді. Сондай-ақ ШОБ сол табысты қайтадан дамуға инвестициялайды.

Жуырда ұлттық компаниялардың 10 пайызын жекешелендіру жоспарланып жатқанын оқыдым. Бұл стратегиялық инвесторларды тартудың «Роснефть» үлгісіндегі ресейлік нұсқасы.

Бұл бақылау мәселесін шешпейді, демек, басқару тұрғысынан дұрыс шешім қабылдауды да, компаниялардың пайдалылығын да шешпейді.

Айталық, жел диірмендерін шығарғымыз келсе, КАП оларды шығарады, тіпті ол тиімсіз және рентабельсіз болса да, басты нәрсе — жасыл экономика.

Жалпы «Самұрық» мемлекеттік холдингінің бүкіл жүйесі өте біртүрлі және оның құрылымына қатысты сұрақтар көп.

Мысалы, ҚМГ-ны алайық. ҚМГ — өзі жай ғана көптеген компанияның акционері болып отырған және шешімдерді әрі қарай «Самұрыққа» жеткізетін холдинг. Бұл функциялардың жай ғана қайталануы. Мысалы, негізгі өндіріс ҚМГ Барлау Өндіру мен «Теңізшевройлға» тиесілі, ал мұнда ҚМГ-ның қатысы қанша?

Екінші жағынан, «Самұрық» қандай да бір әуежайға немесе лоукостерге ешқандай ұлттық компанияларсыз тікелей иелік етеді.

Немесе «Қазинжиниринг» — иесі «Самұрық», бірақ оны Қорғаныс министрлігі басқарады, және бәрібір «Самұрықпен» келісу керек.

Ұлттық компаниялары мен мемлекеттік холдингі бар осындай қисық жүйе шешім қабылдаудағы бұрмалаушылықтарды, бюрократияны және ұлттық компанияларды ұстауға жұмсалатын негізсіз шығындарды ғана туғызады.

Мысалы, мынадай сұрақ: ҚМГ болмағанда, «Теңізшевройл» немесе ҚМГ Барлау Өндіру мұнайды сонша көлемде, одан аз немесе одан көп өндірер ме еді?

Немесе Атырау МӨЗ, ШМӨЗ немесе ПМХЗ бензинді аз шығарар ма еді?

Осы активтерді басқаруда ұлттық компанияның рөлі қандай?

Мұнда ҚМГ мен «Самұрық» функцияларының мағынасыз қайталануы айдан анық.

«Самұрықты» трансформациялау стратегиясы бойынша оны портфельдік инвесторға айналдыру көзделген. Инвестор компанияның 90 пайызына иелік етсе, ол портфельдік бола ала ма?

Корпоративтік басқару теориясы бойынша — жоқ.

Осының бәрінен ұлттық компаниялардың 10 пайызын жекешелендірудің еш мәні жоқ екені түсінікті, жекешелендіруді дәл осы ұлттық компаниялардың еншілес компанияларынан бастау керек. Сонда нені толықтай жеке қолға беру керек, нені бақылауды сақтай отырып ішінара жекешелендіру керек, ал қайсысында бөгеуші пакетті қалдыру керек екенін азды-көпті түсінуге болады. Мұндай жекешелендіруден кейін ұлттық компаниялардан ауыртпалықсыз құтылып, тек портфельдік инвестициялары бар «Самұрықты» қалдыруға болады.

Бірақ ең өзекті сұрақ: біздің елде бұл активтерді кім сатып алады?

Өтімділіктің, банк секторының, іскерлік белсенділіктің және инвестициялық ахуалдың ағымдағы жай-күйінде, салықтардың өсуі мен салықтық әкімшілендірудің қатаюы алдындағы жағдайда — ешкім.

Айтпақшы, ұлттық компанияларды тұтастай емес, бөлшектеп сату әлдеқайда оңай болады, өйткені шетелдік компанияларды қызықтыруы мүмкін кейбір активтер бар.

Тағы бір туындайтын мәселе — әлеуметтік осалдық. Ұлттық компанияларда қажетсіз персонал өте көп, кез келген жеке инвестор көпшілігінен құтылатыны түсінікті, бұл жұмыссыздықты және әлеуметтік шиеленісті тудырады, әсіресе ұлттық компаниядан басқа ешқандай жұмыс жоқ өңірлерде.

Бұл жерде осы тәуекелді жеңілдету үшін неғұрлым кешенді шешім қажет.

Бөлшектеп сатса, бұл қор нарығындағы акциялардың алуан түрлілігін арттырып, қор нарығын аз да болса жандандыруға мүмкіндік береді.