ҚҚС, сатудан алынатын салық және айналымнан алынатын салық: айырмашылығы неде

ҚҚС, айналым салығы және сатудан алынатын салық, сондай-ақ бөлшек салық

Бұл жазбада ұсынылып отырған бастамаларға өз көзқарасымды айтпаймын, себебі алдымен әр салық түрінің теориясын түсіндіру керек деп ойлаймын.

Сонымен, ҚҚС – қосылған құнға салынатын салық.

Қосылған құн – кәсіпорында қалыптасатын, тауарлар, жұмыстар мен қызметтердің (ТЖҚ) өзгертілуі, түрлендірілуі, өндірілуі немесе қайта сатылуы кезіндегі құнының өсімі. Басқаша айтқанда, бұл – сіз өндірген өнімнің нарықтық бағамен алынған құны мен оны өндіру немесе қайта сату үшін басқа кәсіпорындардан сатып алынған ресурстар құнының арасындағы айырма.

Демек, қосылған құнды тікелей әдіспен (пайда, жалақы және салықтар) немесе жанама әдіспен (нарықтық бағамен алынған өнім шығарылымы минус сатып алынған ресурстар) есептеуге болады.

Жанама әдіспен есептеу оңайырақ болғандықтан, қосылған құнға салынатын салықты есептеу үшін салық мөлшерлемесін түсімге көбейтіп, одан ТЖҚ сатып алу кезінде төленген ҚҚС-ты шегереді.

Осылайша, қалыпты экономикада әрбір экономикалық субъект тек қосылған құннан ғана салық төлейді, алайда салық сомасы әрдайым тұтынудың келесі буынына, ал одан әрі соңғы тұтынушыға дейін аударылады. Сондықтан түптеп келгенде салықтың бүкіл сомасы түпкі сатып алушы, яғни тұтынушы сатып алатын түпкі өнімнің құнына енеді.

Басқа елдердің нарықтарында бәсекелесу үшін және бұл салықты екі рет (алдымен өз елінде, содан кейін өзге елде) төлемеу үшін экспорт кезінде ҚҚС төленбейді, ал өндіруші өз өндірісіне арналған ТЖҚ сатып алғанда төлеген ҚҚС-ты мемлекет оған қайтарады. Осылайша, ҚҚС өнімнің өзіндік құнына кірмейді және әрдайым түпкі тұтынушыға аударылады.

Сатудан алынатын салық біздің қазақстандық нұсқада неге екені белгісіз бөлшек салық деп аталады.

Классикалық нұсқада сатудан алынатын салық тек бөлшек саудадан, басқаша айтқанда, түпкі тұтынушыға жасалатын сатылымнан алынады. Классикалық түрінде ҚҚС пен сатудан алынатын салықтың мөлшерлемесі бірдей болса, салық сомасы да бірдей болады, бірақ мұнда қосылған құн қосылатын әр кезеңде салық салынбайды, түпкі өнімнің өзіне бірден салық салынады.

Сатудан алынатын салықтың ыңғайлы тұсы – оны әкімшілендіру оңай, бірақ кемшіліктері де бар. Басты кемшілігі – түпкі тұтынушыға және ТЖҚ-ны кейін шығаратын өнімі үшін пайдаланатын аралық тұтынушыға жасалатын сатылымдарды ажырату қиын. Сондықтан көптеген елдерде барлық салықтың түпкі тұтынушыға аударылуына және өнімнің өзіндік құнында қалмауына кепілдік беретін ҚҚС жүйесі басым.

Айналым салығы қазақстандық нұсқада неге екені белгісіз сатудан алынатын салық деп аталады.

Айналым салығы – есептеу мен әкімшілендіру тұрғысынан ең қарапайым, бірақ ең әділетсіз және экономикада бұрмаланулар туғызатын салық. Бірақ бұл туралы келесі жазбаларда айтамын.

Ол өте қарапайым есептеледі, яғни түсімді салық мөлшерлемесіне көбейту арқылы. Салықтың бәрі өзіндік құнға кетеді және осылайша каскадты салық салуды қалыптастырады, яғни салықтың өзіне салық салынады. Өз өндірісіңе арналған ТЖҚ сатып алғанда оның құнында айналым салығы болады, сондықтан кейін сатқан кезде бұл салық каскадты түрде еселене түседі.

Бұл – оның басты кемшілігі, және тауар неғұрлым көп қайта өңдеу мен қайта сатудан өтсе, түпкі тұтынушы үшін салықтың сомасы соғұрлым жоғары болады.

Әр салықтың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы бөлек жазбада айтылады.